Laat ambtenaren weer van hun werk houden

Het nieuwe kabinet wil een kleinere overheid. Streef liever naar een betere overheid door een einde te maken aan de eindeloze reorganisaties.

Het nieuwe kabinet wil snijden in het ambtenarenapparaat. Uit formatiekringen lekten vrijdag de cijfers: 750 miljoen euro en duizenden arbeidsplaatsen. Het is de zoveelste poging om af te rekenen met ’de bureaucratie’. Maar een kleinere overheid is geen betere overheid. Eerder het tegendeel.

Bezuinigingen leiden tot reorganisaties en reorganisaties maken de overheid tot een walhalla voor managers die de boel komen stroomlijnen. Terwijl dat nu juist de kwaal is waaraan de overheid lijdt: men kopieert managementmodes uit het bedrijfsleven en ondermijnt de unieke kwaliteiten van de publieke sector.

Zie bijvoorbeeld het stuk van de economisch adviseurs van de Tweede Kamer dat vorige week verscheen. Al langer waarschuwt de vice-president van de Raad van State, Tjeenk Willink, tegen het bedrijfsmatige denken binnen de overheid. Wij hebben er als rijksambtenaren dagelijks mee te maken.

Beleid is tegenwoordig een product en het publieke belang wordt gereduceerd tot meetbare doelstellingen. Dagen gaan op aan het formuleren van ’prestatie-indicatoren’ in vergaderzalen, ten koste van aandacht voor de complexe maatschappelijke werkelijkheid. Hele afdelingen houden zich bezig met ’planning en control’: zij produceren tussenrapportages en kijken anderen op de vingers. Programmamanagers bewaken de ’samenhang’ van beleid, weer anderen maken alvast plannen voor een volgende ’verbeterslag’ in de organisatie. Het eigenlijke, inhoudelijke werk wordt door steeds minder mensen gedaan.

Een voorbeeld van het bedrijfsmatig denken is een rapport van de dertien hoogste ambtenaren van de Haagse ministeries dat eind december verscheen. In hun ijver de politiek te bedienen, bevestigen de secretarissen-generaal eerst enkele vooroordelen. Ze schetsen een beeld van logge vakministeries die niet weten wat er leeft en die bovendien een hindermacht vormen voor politici.

Vandaar hun voorstel om de rijksdienst voortaan ’flexibel’ te organiseren rondom wisselende thema’s. Dat betekent dat er bijvoorbeeld ministers komen voor jeugd en veiligheid, die naar behoefte medewerkers krijgen toegewezen. In een volgende regeerperiode kunnen deze themaministeries weer worden ontbonden ten gunste van nieuwe politieke projecten. Anders gezegd: de overheid als een concern dat naar believen bedrijfsonderdelen aankoopt en afstoot.

Het beeld van ambtenaren als een hindermacht, zoals de secretarissen-generaal dat tekenen, is even populistisch als onjuist. Het waren bijvoorbeeld niet ambtenaren, maar sociaal-democratische bewindslieden die systeemwijzigingen doorvoerden in het onderwijs. We ontkennen niet dat de ambtenarij invloed heeft. Maar anders dan onze bazen, willen we die invloed koesteren in plaats van afbreken.

De klassieke opvatting kent aan ambtenaren een stabiliserende rol toe. Hun kennis en gezag op specifieke beleidsterreinen behoeden het land voor riskante avonturen en bewindslieden voor een politieke val. Wij menen dat aan deze rol meer dan ooit behoefte is.

Wispelturige kiezers en hijgerige journalistiek werken incidentenpolitiek in de hand. Voor het oog van de camera’s wordt de overheid constant ter verantwoording geroepen. Een bewindspersoon moet juist dan kunnen vertrouwen op ambtenaren die de bijzonderheden en gevoeligheden van dossiers kennen.

De secretarissen-generaal bewerkstelligen precies het omgekeerde. In hun advies kantelen zij de ambtelijke organisatie weg van diens natuurlijke partners in het veld naar de vluchtige politieke thema¿s van het moment. Flexibilisering vernietigt het collectieve ambtelijke geheugen. De medewerkers wisselen zo snel van functie dat ze nog maar twee woorden zonder haperen kunnen produceren: „Ja, minister”.

De economisch adviseurs van de Tweede Kamer pleiten voor een ommekeer. Vakinhoudelijke kennis moet weer tellen, de professionele autonomie van ambtenaren moet worden hersteld. Onze oproep aan de formerende partijen is: stop alle reorganisaties op de ministeries en geef ambtenaren de gelegenheid om weer van hun werk te gaan houden. Dan kan dat werk uiteindelijk ook met minder mensen worden gedaan.