’Staatsvakbond wordt zelfstandiger’

De Chinese overheid wil de rechten van werknemers verbeteren, maar Amerikaanse en Europese bedrijven hebben officieel geprotesteerd.

„Het is werkelijk ongehoord, dat protest”, zegt de sociologe Anita Chan. De in Hong Kong geboren, maar tot Australisch staatsburger genaturaliseerde arbeidsrecht-expert is even terug in Hongkong. Ze doet al 25 jaar onderzoek in China en kan daarover, dankzij haar baan aan de Australische Nationale Universiteit, in alle vrijheid publiceren.

Ze neemt geen blad voor de mond over China, maar is nu zo mogelijk nog kritischer over de Amerikaanse en de Europese Kamers van Koophandel in China. Die hebben de Chinese regering eerder dit jaar officieel laten weten dat bedrijven mogelijk naar andere lagelonenlanden zullen uitwijken als de inkomens stijgen en arbeidscontracten verplicht worden. „Die bedrijven zouden er beter aan doen het goede voorbeeld te geven.”

De Chinese Communistische Partij ziet in dat de beroerde arbeidsomstandigheden van de plattelanders die als ’slaven’ werken in de fabrieken in het dichtbevolkte oosten en zuiden van het land, zich uiteindelijk tegen haar kunnen richten. De lage lonen, die aanvankelijk een enorme impuls gaven aan de productiviteit en buitenlandse investeerders lokten, leiden tot grote frustraties en sociale spanningen.

In maart legde de regering daarom een eerste ontwerpwet voor aan het parlement, dat eens per jaar voor enkele dagen bijeenkomt om regeringsbesluiten goed te keuren. Doorgaans gaat het daarbij om hamerwerk, maar deze arbeidswet, die volgens Chan „zeer pro-management” was, moest de regering wegens de vele kritiek intrekken. Een nieuwe, tweede ontwerpwet, die meer recht deed aan de arbeiders, werd een paar maanden later op internet gezet om de bevolking om commentaar te vragen. Er kwamen maar liefst 200.000 reacties binnen.

„Het feit dat de overheid wetten op internet zet om meningen te peilen is niet nieuw, maar het grote aantal reacties wel”, vertelt Chan in een fastfoodrestaurant in Hongkong. „Ook dit tweede ontwerp werd teruggetrokken.” Aan een nieuwe, derde versie van het wets voorstel wordt nu gewerkt en de discussie hierover wordt voor Chinese begrippen zeer openlijk gevoerd. Als de wet van kracht wordt, zullen werknemers waarschijnlijk niet meer zonder contract mogen werken. Als de werkgever weigert een contract te verstrekken, wat nu heel gebruikelijk is, wordt een door de overheid opgesteld standaardcontract van toepassing op de betrekking. Tot nu toe liepen rechtszaken over slechte arbeidsomstandigheden of het niet uitbetalen van loon vaak stuk op het juridische punt dat een contract ontbrak.

Een andere discussie gaat over het voorgestelde verbod voor bedrijven om werknemers voortdurend losse contracten te geven. Na één contract voor bepaalde tijd, moet een werkgever hen in vaste dienst nemen. Ook de proeftijd wordt waarschijnlijk verkort van zes maanden naar één tot twee maanden.

Het is Anita Chan ook een doorn in het oog dat buitenlandse bedrijven proberen de officiële Chinese vakbond buiten de deur te houden met het argument dat ze geen zin hebben in activiteiten van de overheid binnen de bedrijfsmuren. „Buitenlandse bedrijven moeten zich realiseren dat de officiële Chinese staatsvakbond niet identiek is aan de overheid. Hij wordt uiteraard wel door de overheid gecontroleerd, maar de bond heeft zijn eigen verantwoordelijkheid en neemt die vaak ook. Vooral op het gebied van wetgeving heeft de bond een zeer opbouwende rol gespeeld. Het schort nu soms nog aan de uitvoering daarvan. Maar je kunt toch beter een goede wet hebben dan een slechte. De implementatie kan later komen.”

Ze voegt er wel meteen aan toe dat het er nogal aan ligt waar je in China zit. „In de omgeving van Peking zijn de vakbonden professioneler en onafhankelijker. In de provincie Guangdong zijn de lokale vakbonden sterk gecontroleerd door de plaatselijke overheden. In het algemeen is het in China zo dat hoe lager je komt, hoe slechter het is. Op het laagste niveau willen de overheden slechts investeringen, en malen ze niet om arbeids- of mensenrechten of het milieu”.