De Russen komen

Poetin wil niet alleen de gasleverancier van Europa zijn. Bedrijven uit Moskou laten hun oog vallen op Westerse telecom-netten. Economie of spionage?

Het is wennen: KPN laat in Duitsland zijn glasvezelnet mede door het Russische staatsbedrijf Gazprom verhuren; de Alfa Groep, opgezet met hulp van de Russische geheime dienst, wil een belang in de Zweeds-Finse ’KPN’ TeliaSonera kopen, en Sistema, ontstaan uit het telefoonbedrijf van Moskou, hoopt in maart mede-eigenaar te worden van Telecom Italia.

Het verband tussen Russisch gas, en daarmee de regering Poetin, en Moskouse telecominteresses is niet alleen bij Gazprom evident. Ook de Alfa Groep heeft zijn miljarden met vooral olie en gas verdiend en ook Sistema is in de energiesector actief.

Russische bedrijven die een vinger in de pap krijgen bij West-Europese telecomnetten, kan dat zomaar? Jazeker. Telecom is in Europa een zaak voor de vrije markt. De Haagse overheid verkocht september vorig jaar haar laatste aandelen in KPN en iedereen die dat wil kan het nu overnemen. Nu is dit ’Nederlandse’ bedrijf nog voor 17 procent in handen van Nederlandse beleggers. Amerikaanse en Britse beleggers bezitten samen 59 procent. Van 24 procent zegt KPN niet te weten wie die aandelen bezit. „Daar zullen ook wel Oost-Europese beleggers tussen zitten”, vermoedt een zegsman.

Niet iedereen is blij met de Moskouse belangstelling voor telecombedrijven. In Noorwegen werd twee jaar geleden een deelname van de Alfa Groep in Telenor geblokkeerd. En in Zweden heeft de regering zich een penibele kwestie op de hals gehaald met de aankondiging dat het haar belang van 43 procent in TeliaSonera wil verkopen. Alfa heeft zich als koper gemeld. Maar menig Zweed vraagt zich af of het verstandig is als verbindingen tussen bijvoorbeeld ministeries en Navo-bases deels in Russisch bezit komen.

Zeven jaar geleden maakte zich een grote verontwaardiging van Europa meester toen bleek dat de Amerikaanse geheime dienst NSA het parlement en bestuur van de Europese Unie afluisterde. Als je bedrijven met korte lijnen naar de Russische geheime dienst mede-eigenaar laat worden van Europese telecomnetwerken, dan is dat misschien iets te direct de kat op het spek binden, vrezen ze in Zweden.

Italië, de grootste afnemer van Russisch aardgas in Europa, lijkt die zorgen minder te hebben. Naar het zich laat aanzien hebben Poetin en de Italiaanse minister-president Prodi overeenstemming bereikt over een belang van 18 procent in Telecom Italia. Sistema mag dat belang overnemen van Pirelli. Telecom Italia is de eigenaar van het Nederlandse BBned, en zo krijgt Sistema ook invloed op glasvezelnetten in Nederland. Door de overname, vorig jaar, van het Britse telecombedrijf Wavecrest levert Sistema al diensten aan bedrijven in onder meer Rotterdam.

Drie maanden geleden werd duidelijk dat Sistema graag een belang van 20 procent zou nemen in Deutsche Telekom (DT), Europa’s grootste en strategisch gezien belangrijkste telecombedrijf. De top van DT wil daar niets van weten en ook de Duitse bondsregering niet. Maar het is de vraag wat zij er tegen kunnen doen. Net als bij KPN zou Sistema al een paar procent van de aandelen kunnen bezitten zonder dat de buitenwacht dat weet. En aangezien telecombedrijven mede op aandringen van Brussel in heel Europa vrij verhandelbaar zijn verklaard, zul je een goede advocaat nodig hebben als je wie dan ook wilt verbieden om aandelen in zulke bedrijven te kopen.

Het idee dat telecombedrijven geen strategisch belang meer vertegenwoordigen, stamt uit de jaren tachtig en negentig. Door opkomende concurrentie, onder meer van mobiele belbedrijven en tv-kabelnetten, verloor het telefoonnet zijn monopoliepositie. En dus zou het niet erg zijn als je niet meer zou kunnen bellen via die koperdraden.

Inmiddels beweegt de telecomwereld zich echter weer richting een allesoverheersend vast net: dat van glasvezel. Dat krijgt door zijn enorme capaciteit een natuurlijk monopolie op diensten die veel data vereisen. En dus lijkt het geboden je af te vragen wie dat net mag beheren.

Simon Hania, technisch directeur van KPN-dochter XS4All (dat volgens velen Nederlands beste internetprovider is), wil de discussie daarover graag aanzwengelen: „Om een oud gezegde over de drukpers maar eens te parafraseren: wie de kabels beheerst, beheerst de vrijheid van meningsuiting.”

Het idee dat overheden cruciale kabels zouden moeten bezitten is, ondanks al het vrije-marktdenken van tegenwoordig, niet hopeloos ouderwets. Van Nederland mogen energieleveranciers als Nuon en Essent door buitenlanders worden opgekocht, maar de hoogspanningsnetten waarover zij hun stroom over het land verspreiden, blijven wegens hun strategische belang in overheidshanden.

In Zweden liggen inmiddels in meer dan de helft van alle gemeenten glasvezelnetten. Honderden bedrijven leveren daarop diensten. Maar de netten zijn voor 80 procent eigendom van gemeenten, voor 10 procent van de nationale overheid en voor de resterende 10 procent van private investeerders. Misschien dat Brussel eens in Stockholm moet vragen waarom dat zo is geregeld.