Van het projecteren van onderdrukte agressie krijg je Jan Siebelinks schuimbekkende god

De kerk is nog veel spannender dan ik dacht. Bestsellers als ’De Da Vinci Code’ van Dan Brown en, in mindere mate, ’De Celestijnse Belofte’ van James Redfield beweren dat de kerk schurkachtig de waarheid verbergt.

Wat beweegt miljoenen mensen tot het lezen van deze matig geschreven romans? Ik vermoed dat ze last hebben van een authentiek verlangen naar waarheid en spiritualiteit. Mensen ’kijken nu nog in een wazige spiegel’, zegt de apostel Paulus, en pas straks ’oog in oog’. De waarheid over onszelf en de wereld, wat het christendom God noemt, ontsnapt ons. Zodra God verschijnt, doet het gehijg van onze begeerte het beeld beslaan; ons mistige gebrek aan aandacht onttrekt het aan onze blik. Jullie hebben ogen maar zien niet; oren maar horen niet, loeien de profeten.

De spirituele weg gaan is een proces waarin onze waarneming gelouterd wordt, tot we zien ’van aangezicht tot aangezicht’. Ook aanbevolen voor wetenschappers die geneigd zijn hun hypotheses over het universum voor de werkelijkheid te verslijten.

Onze kijk op de werkelijkheid – uiteindelijk op God – wordt het meest begoocheld door projecties. Projecteren is werpen (denk maar aan een projectiel). In een projectie werpen we onbewust datgene wat we niet in onszelf kunnen erkennen op iets of iemand buiten onszelf.

Neem agressie. Als ik die niet in mijzelf accepteer, blijft die ongewenst en ’vreemd’ zodat ik mijn agressie kan gaan projecteren op vreemdelingen.

Daardoor verander ik allochtonen in een bedreiging. Het verbaast niet dat sommigen van hen op den duur dan maar aan dat beeld gaan voldoen. Al heroïne dealend geven ze me hoffelijk gelijk.

Onderdrukte agressie kan ook geprojecteerd worden op God. Daar krijg je een schuimbekkende god van, waar ook weer bestsellers over worden geschreven, laatst nog Jan Siebelinks ’Knielen op een bed violen’.

Dit lijkt vooral een hobby van de Lage Landen te zijn; denk maar aan het heel andere, blauwluchtige godsbeeld van mediterrane streken. Italianen onderdrukken hun agressie niet. Of hebt u nooit met de auto door oorverdovend Rome gereden?

Aan ons eeuwenoude ’poldermodel’ met veel overleg en harmonie hangt een prijskaartje: het onderdrukken van onze agressie met genoemde projecties tot gevolg. Echt lekker voelt al die weggeduwde agressie niet: Nederlanders zijn ’tevreden op een ontevreden manier’, bevestigt onderzoek. Vandaag zie je ze weer als kikkers wegspringen uit het politieke midden met al zijn compromissen.

Projecties kunnen heel leerzaam zijn, op voorwaarde dat we ze terugnemen. Hoe doe je dat? Door wanneer iets of iemand je raakt (irriteert, beangstigt of je bewondering oproept), je af te vragen: ’En ik dan? Ben ik zelf niet ook zo?’ Zo leren we onszelf kennen. Zelfkennis en godskennis gaan hand in hand. De ’wazige spiegel’ wordt helderder en je ziet dat er ‘meer is dan er is’. In uw ogen blinkt de glorie van God. Uw voorhoofd bloeit als een lelie des velds. Dat u dat nooit eerder gezien hebt.

Terug naar de boeken van Brown en Redfield en hun beeld van de kerk. Die heeft in haar lange geschiedenis genoeg fouten gemaakt om de projectie op te roepen dat ze de waarheid vuig onder haar liturgische jurk verstopt.

Toch: als mensen die projectie terugnemen, zal blijken dat zij vooral zélf de waarheid verbergen. Ze hebben een intuïtie van een licht, een goedheid, een zin die zij versluieren. U bent zelf de boef.

De spirituele weg gaan, houdt de ongemakkelijke opdracht in om onze projecties terug te nemen – ook die waarin de kerk de waarheid verdonkeremaant. Dat dit in de boeken van Brown en Redfield niet gebeurt, is precies wat ze ongeloofwaardig en zelfs onwaarachtig maakt. Want ho, ze zijn niet alleen geschreven om een regenachtig weekend te overleven. Ze pretenderen veel meer te zijn dan een roman: ze wijzen de weg van de waarheid, compleet met allerlei wetenschappelijke rimram.

In werkelijkheid bevestigen deze bestsellers de lezer in de comfortabele leugen dat niet hijzelf maar een ander (de kerk) hem van de waarheid afhoudt. De Da Vinci Code versleutelt de waarheid. In plaats van mensen te emanciperen, zodat die verantwoordelijkheid voor hun eigen gedrag gaan nemen, hebben deze boeken iets gemakzuchtigs en infantiliserend. Misschien leuk om in de foetushouding mee weg te kruipen op de bank, maar op spiritueel gebied dwaalgidsen.

De kerk viert Epifanie. Dat is het licht van Christus die gedoopt wordt met de Geest die hem naar het kruis voert. Je kruis opnemen is stoppen met via anderen te leven en je schouders zetten onder je unieke levensopdracht. Get a life! Gaandeweg wordt de wazige spiegel dan steeds helderder, zodat je overvallen kunt worden door goddelijke luister.

Toegegeven, dat brengt weer nieuwe problemen. Maar dan: als Nederlander moet je er toch niet aan denken dat je ’tevreden bent op een tevreden manier’?