Sneller kunnen we het niet maken, beter wel

De overheid vraagt 430.000 bedrijven om looninformatie opnieuw in te dienen. En 200.000 toeslagen voor huur en zorg stokken. De oorzaak: een falend computersysteem, dat het juist simpeler had moeten maken.

Onzin was het eigenlijk, het feit dat de Belastingdienst en het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) allebei op eigen houtje bijna identieke gegevens moesten inzamelen om de belastingen en toeslagen te bepalen. Allemaal ’administratieve lastendruk’, ofwel tijd die bedrijven beter kunnen besteden.

De oplossing leek ook zo simpel: koppel de bestanden van de Belastingdienst aan die van het UWV. Bedrijven moeten de informatie over de salarissen van hun werknemers toch al overmaken aan de Belastingdienst, namelijk voor het berekenen van de loon- en inkomstenbelasting. Als de uitkeringsorganisatie UWV via de Belastingdienst eveneens over deze gegevens zou kunnen beschikken, zou ze voor de berekening van de premies niet meer apart informatie hoeven vragen bij de werkgevers. De bedrijven krijgen dus één loket, en dankzij de computer zou de rest allemaal vanzelf gaan. De lastenverlichting voor het bedrijfsleven zou oplopen tot 200 miljoen euro.

Operatie-Walvis ging het heten, naar de Wet administratieve lastenverlichting en vereenvoudiging in sociale-zekerheidswetgeving. Het kon de Tweede Kamer allemaal niet snel genoeg gaan. Ook de regering en de ambtenaren van de ministeries van sociale zaken en financiën popelden om het systeem in te voeren. Per 1 januari 2006 had het moeten werken, maar anderhalf jaar later blijkt dat het project op een gigantische mislukking is uitgelopen.

In het overleg met de Tweede Kamer moest minister van sociale zaken Piet Hein Donner de afgelopen maanden meermaals diep door het stof. Hij moest melden dat de overheid 430.000 bedrijven zou aanschrijven met het deemoedige verzoek om de loongegevens van hun werknemers over 2006 opnieuw aan te geven. Dat zou er bovendien toe leiden dat zo’n 200.000 mensen met een aanspraak op huur, zorg- en kinderopvangtoeslagen nog heel lang zouden moeten wachten op de definitieve toekenning daarvan.

De Tweede Kamer staat op haar achterste benen. Hoe kon het koppelen van twee op zichzelf goed functionerende systemen nu uitmonden in zo’n flop? Er zijn problemen met software en er was slechte communicatie tussen verschillende instellingen, maar het ultieme probleem was haast. Volgens Donner was de overheid zo gebrand op het snel verwezenlijken van Walvis dat belangrijke controles van het systeem achterwege bleven. Volgens hem heerste er onder ambtenaren zelfs een sfeer waarin het rekening houden met rampscenario’s werd afgedaan als ’zwartkijken’.

Dat is de organisatorische kant van de zaak, maar wat gebeurde er nu echt? De aangifte van salarisgegevens is gebaseerd op het ’vertrouwensbeginsel’. Dat wil zeggen dat de belastingplichtige de overheid in eerste instantie zelf informatie geeft. Zijn aangifte is het uitgangspunt voor het berekenen van het belastbare inkomen en de hoogte van premies voor de sociale zekerheid. Pas daarna gaat de overheid eventueel zelf op onderzoek uit, bijvoorbeeld als ze denkt dat er feiten niet kloppen.

Vele van deze aangiftes gebeuren op aandringen van de overheid digitaal. Dat scheelt veel papier en heeft als voordeel dat een eenmaal ingevoerd gegeven in principe nooit meer opnieuw door een mens hoeft te worden ingetikt. Vanaf dan hoeft het cijfer of het woord alleen nog maar te worden gekanaliseerd naar elke dienst die het nodig heeft.

Maar bij dat intikken gaat al veel mis, zo blijkt. Bij een gewone aangifte vullen werkgevers maar liefst 127 velden in. Vele van die velden bevatten standaardgegevens die automatisch worden opgenomen. Maar andere variëren steeds, zoals de ziektedagen van een werknemer, en de nieuwe software van Walvis bleek daar bijzonder rigide mee om te gaan. Want als er ook maar één veld onjuist was ingevuld, liep de verwerking van de aangifte al spaak. Eén tikfout, één miskleun op het toetsenbord, één kennelijk onaannemelijk cijfer en de computer stuurde de aangifte naar de pot ’niet verwerkbaar’.

De error queue heet die pot in de computer. Die vreemde term had vanzelfsprekend voorbehouden moeten blijven aan computertechneuten, maar nu bezorgt het vele honderden ambtenaren kopzorgen. Want in dit potje stapelden zich in de loop van vorig jaar 430.000 onverwerkbare aangiftes op, zonder dat iemand ernaar omkeek.

Technisch gezien is deze informatie niet verloren. Er zijn back-ups gemaakt en die zijn op een veilige plek opgeslagen. Maar praktisch kan de Belastingdienst niets met de informatie beginnen. Al deze informatie uitpluizen zou moeilijker zijn dan iedereen weer een brief sturen met een nieuw verzoek om de gegevens.

Gênant is dat wel. De hele operatie was bedoeld om bedrijven te verlossen van een aanzienlijk deel van hun administratieve verplichtingen, en nu hebben ze er juist een last bij. De verantwoordelijke bewindslieden in het vorige kabinet, minister van sociale zaken Aart-Jan de Geus en staatssecretaris van belastingen Joop Wijn, beloofden in hun termijn al dat alles goed zou komen. Maar minister Donner durft nu niets meer te beloven. Zoals het er nu naar uitziet, zullen werkgevers ook over dit jaar apart loongegevens naar de Belastingdienst moeten sturen. „Met de wijsheid achteraf, was het onverantwoord om het systeem al in te voeren”, erkende Donner.

Overigens deelt ook het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in de klappen. Dat moest vorig jaar op aandringen van de Tweede Kamer stoppen met de reguliere enquêtes die het traditiegetrouw hield bij bedrijven. Het CBS zou die informatie voortaan namelijk eveneens perfect bij de Belastingdienst kunnen krijgen, dus er was geen enkele reden om bedrijven er langer mee lastig te vallen. Maar nu Walvis faalt, tast ook het CBS in het duister.

„De informatie uit ons eigen onderzoek vertegenwoordigde de helft van alle werkgelegenheid in Nederland”, zegt CBS-econoom Michiel Vergeer. „Maar nu we het niet meer zelf onderzoeken, weten we nauwelijks hoe het écht gaat met de werkgelegenheid en wat er werkelijk wordt verdiend in Nederland. Dat is ontzettend jammer, want daardoor lopen burgers en bedrijven zeer veel nuttige informatie mis. Kijk, iedereen kan zien dat het goed gaat. Maar wij willen graag zeggen hóe goed het gaat, en wáár het goed gaat. Ik hoop dat het snel in orde komt, ik ben zelf ook heel benieuwd.”

Maar er is weinig hoop op een snelle uitweg uit deze digitale doolhof. Hoewel, de ministers Donner en Bos zullen nog vóór Prinsjesdag een brief met nieuwe beloftes naar de Kamer sturen. En verder zou de schade nog best kunnen meevallen, durft een woordvoerder van het ministerie van financiën te suggereren.

„Het is natuurlijk bijzonder vervelend dat we bedrijven moeten vragen om opnieuw informatie te geven”, zegt hij. „Maar bij de huur- en zorgtoeslagen zou het voor velen nog wel eens kunnen meevallen, want mensen die zo’n toeslag aanvragen, krijgen ’m in principe ook. Alleen, we zullen pas later kunnen beslissen over de definitieve toekenning, dus of de aanvrager er echt recht op heeft. Soms zal dat betekenen dat mensen het geld achteraf moeten terugbetalen. Wanneer we dat weten? Geen idee.”