McDonaldsbaantjes, die helpen de integratie pas

De discussie over integratie mist een belangrijk punt. Migranten doen het beter op een arbeidsmarkt met minder regels. Weg dus met de ontslagbescherming.

Het wordt geregeld beweerd: migranten die de Nederlandse nationaliteit hebben aangenomen, integreren beter in hun nieuwe samenleving. Die veronderstelling was – in 1992 – zelfs de belangrijkste reden voor de toenmalige minister van justitie, Hirsch Ballin, om de dubbele nationaliteit (en dus het dubbele paspoort) toe te staan. Ook Duitsland heeft, recenter, om deze reden de naturalisatiewet verruimd.

Maar klopt het wel? Hebben migranten met een Nederlands, Duits of Frans paspoort bijvoorbeeld meer kansen op de arbeidsmarkt? Dat is een belangrijke graadmeter voor de integratie.

Helaas, het eerste empirische onderzoek, dat wij uitvoerden aan de hand van de Europese Sociale Steekproef met gegevens uit vijftien EU-landen, geeft een duidelijk antwoord. Immigranten die de nationaliteit van hun nieuwe land hebben verworven, hebben niet meer succes op de arbeidsmarkt dan vergelijkbare immigranten zonder die nieuwe nationaliteit. Noch in deelname op de arbeidsmarkt, noch in de kwaliteit van de baan. Het debat over integratie zou in Nederland niet zozeer moeten gaan over juridische kwesties, zoals nationaliteit of paspoorten.

Waarover dan wel? Het onderzoek laat zien dat integratie veel meer een kwestie is van andere factoren. Succesvolle integratie op de arbeidsmarkt hangt vooral af van de mate van openheid van die arbeidsmarkt, van de culturele en religieuze achtergrond van de migrant, en van diens afkomst, afgemeten naar de opleiding van de ouders.

In Europese landen waar werknemers door wetgeving beschermd worden (bijvoorbeeld tegen ontslag), hebben migranten het moeilijker om binnen te komen. Een sterkere wettelijke bescherming van arbeid vergroot dus de tegenstelling tussen gevestigden en buitenstaanders. Immigranten hebben belang bij een soepeler en opener arbeidsmarkt, want zo krijgen zij sneller een voet aan de grond. Het is gunstig voor de integratie als migranten makkelijk worden aangenomen, desnoods in kleine, slechtbetaalde ’McDonaldsbaantjes’.

Het zou ons aan het denken moeten zetten dat er wel een illegalenkamp bestaat in Calais, van migranten die hun kansen willen wagen op de open arbeidsmarkt van Groot-Brittannië, en er omgekeerd niet zo’n kamp bestaat in Dover.

Moslimimmigranten hebben in de EU-landen minder succes op de arbeidsmarkt dan niet-moslim immigranten (inclusief niet-christelijke immigranten). Ze profiteren ook minder van hun opleiding dan andere immigranten. Dat kan komen omdat moslimimmigranten meer gediscrimineerd worden. Maar het kan ook komen doordat bepaalde elementen van de islam (eer, respect, onderdanigheid van vrouwen) minder bruikbaar zijn op de kapitalistische arbeidsmarkt.

Dat godsdienst remmend kan zijn voor succes is niet speciaal verbonden met de islam. Ook het katholieke geloof paste tot aan de 20ste eeuw minder bij het kapitalisme dan het protestantse. Geloven kunnen zich aanpassen, maar resultaten uit het verleden geven geen garantie voor de toekomst.

Afkomst en milieu, gemeten naar de opleiding van de ouders, spelen voor het arbeidsmarktsucces van immigranten een belangrijke rol, meer dan die autochtonen. Migranten met laaggeschoolde ouders hebben duidelijk minder succes op de arbeidsmarkt, ook als zij zelf hooggeschoold zijn. Gezinshereniging en het zoeken van laaggeschoolde partners uit het land van herkomst zorgen voor een constante stroom van nieuwe migranten met laaggeschoolde ouders, en dus voor migranten met minder succes op de arbeidsmarkt.

Migratiebeleid moet dus niet uitgaan van goede normatieve bedoelingen, maar moet juist bedacht zijn op onbedoelde, perverse effecten en op spanningen tussen gevestigden en buitenstaanders. Alleen een realistisch migratiebeleid van de hele Europese Unie kan dit maatschappelijke probleem te lijf gaan. Bij de oplossing daarvan zullen waarschijnlijk autochtonen een deel van hun voorrechten moeten opgeven.

Dit artikel is gebaseerd op de studie die op 31 maart op de ’Dag van de Sociologie’ in Rotterdam werd gepresenteerd.