’Familierechtbanken goed voor vrouwen in het Midden-Oosten’

Vrouwengroepen in het Midden-Oosten hopen via wetten de positie van vrouwen te verbeteren. Want de wisselende uitleg van de sharia benadeelt vrouwen.

In het Westen hoor je er bijna niemand meer over, maar in de Arabische wereld is het familierecht hot, vertelt Lynn Welchman. Volgens de Britse juriste zien vooral vrouwenactivisten in een moderne wet die huwelijk en echtscheiding regelt dé manier om de positie van vrouwen te verbeteren. Maar ook al is die niet in strijd met de Koran, toch is er verzet van streng gelovige moslims en eigenzinnige rechters.

Marokko en Egypte kregen onlangs een nieuwe, en Tunesië heeft al jaren een moderne familiewetgeving. Elders zijn wetten gebaseerd op de sharia, het islamitische recht uit de Koran, of baseren rechters zich zelfs rechtstreeks op de sharia. Welchman vergeleek de teksten en de praktijk. Ze gaf onlangs een lezing over het boek dat ze hierover schreef. Het is het eerste in een serie van het studiecentrum van de islam aan de Universiteit van Amsterdam, en Amsterdam University Press.

Omdat Koranteksten voor meerdere uitleg vatbaar zijn, komen rechters nogal eens tot eigenzinnige uitspraken. Vaak ten nadele van vrouwen. Die verliezen ten onrechte hun bruidschat als ze willen scheiden, krijgen geen alimentatie als de man de scheiding eist, of verliezen hun kinderen. Daarom pleiten veel Arabische vrouwenorganisaties naast een modernere wetgeving ook voor de oprichting van speciale familierechtbanken, zegt Welchman.

„Vrouwenactivisten menen dat het beter is voor de vrouw, want de rechters kunnen zich dan specialiseren. En interessant is dat vrouwen in sommige rechtkamers ook rechter kunnen worden, wat in de sharia-rechtbank onmogelijk is.”

Probleem in de hele regio is dat de samenleving conservatiever is dan de regeringen. In Egypte, Jemen en Jordanië hebben die daarom geprobeerd (conservatieve) parlementen te passeren en zelf (tijdelijke) wetgeving in te stellen, vertelt Welchman. In Tunesië werd de zeer vooruitstrevende familiewet indertijd zelfs door de president opgelegd.

„Dat bracht vrouwengroepen in een dilemma, omdat ze de hervorming graag wilden, maar niet buiten de democratische systemen om. Veel van de wetten zijn overigens inmiddels ongeldig verklaard.”

Alleen Tunesië handhaaft de wet, die geldt als een van de meest vooruitstrevende van de regio. „In Marokko koos koning Mohammed de Zesde er vorig jaar bewust voor de nieuwe familiewet door het parlement te sturen.” De discussie die daar werd gevoerd droeg eraan bij dat de wet breed werd geaccepteerd, denkt Welchman.

In Bahrein willen de rechters juist niet dat het parlement oordeelt over wetswijzigingen. „Want wie bepaalt wat de sharia is en wat niet? Parlementariërs zijn niet gekwalificeerd, vinden de rechters. Als zij hun zin krijgen, zou de familiewet in Bahrein dus nooit onderdeel kunnen zijn van een democratisch systeem.” Welchman juicht het toe dat het debat over wat onderdeel is van nationale, op de sharia gebaseerde wetten, wordt verbreed. „Want de sharia is slechts een referentiekader.”

Vanwege die onduidelijkheid wat de sharia precies voorschrijft, komen rechters vaak weg met uitspraken die weinig te maken hebben met de wet. Dat wordt nog verergerd door het feit dat vooral (arme) vrouwen hun rechten slecht kennen. „Veel groepen zijn daarom bezig met ’ken je rechten’-folders. In Marokko is de overheid daar zelfs mee bezig. Mannen lezen kranten, maar hoe bereik je de vrouwen? Die vertellen dit soort dingen aan elkaar door, als ze de was doen, of water halen.”

Vrouwenorganisaties in het Midden-Oosten denken dat wetteksten hun positie kunnen verbeteren. Welchman is dat niet met ze eens. „Om de positie van vrouwen echt te verbeteren moeten wetten revolutionair zijn”, stelt ze nadrukkelijk. „Wetten veranderen de samenleving niet. Maar ze kunnen wel een groot verschil maken, als je in de rechtbank terecht komt. Het feit alleen al dat er duidelijke regels zijn, waaraan je je kunt vasthouden en die te controleren zijn, dat maakt het verschil.”