De energiebon is het opstapje naar een groter energiebesef bij de consument.

Energiebesparing aan de mens brengen is een moeizame klus. Hoe geef je de ongemakkelijke waarheid van de klimaatverandering en de consequenties daarvan vorm op huis-, tuin- en keukenniveau? Beleidsmakers zijn met vallen en opstaan op zoek naar slimme manieren om consumenten ertoe aan te zetten minder gas en elektra te gebruiken. De energiebon moet zo’n manier zijn.

Na een debat in de Tweede Kamer – begin 2006 – werd de suggestie geopperd om een proef te beginnen met een energiedoos. Dat idee werd werkelijkheid. In Woerden, volgens onderzoekers de meest gemiddelde stad van Nederland, heeft inmiddels elk huishouden van het ministerie van milieu (Vrom) een aanbod gekregen voor een gratis doos met energiebesparende middelen als lampen, deurdrangers en douchekoppen ter waarde van 100 euro, met als perspectief dat daarmee 15 procent op de energierekening zou kunnen worden bespaard.

De energiebon volgde. Bedenker Chris Bruijnes, directeur van het onafhankelijke voorlichtingsbureau Milieu Centraal: „Wij twijfelden eraan of iedereen wel zo’n doos door de brievenbus wilde hebben. Wij hadden het gevoel dat er nog meer van onderop, uit de samenleving zelf moest komen, bijvoorbeeld vanaf de winkelvloer. Toen is de energiebon geboren. Iedere bonbezitter kan in een winkel een bepaald bedrag aan energiebesparende producten en diensten besteden. De keuze is daarbij aan de consument zelf. Vanuit de TU Delft is geopperd om Texel te nemen als plek voor de proef met de bon. Texel is een eiland, dus een overzichtelijke gemeenschap met bovendien een actieve overheid als het gaat om energiebesparing. Aldus geschiedde.”

Een actieve overheid is een pré, benadrukt Bruijnes, want zo’n project staat of valt met veel communicatie met de plaatselijke gemeenschap en Texel trok er stevig aan.

Texel deed maar wat graag mee, vertelt Peter Bakker, wethouder van onder meer duurzaamheid en milieu.

„Wij zijn al actief met alternatieve energie en hebben de ambitie om in 2030 volledig energieonafhankelijk te zijn en tevens CO2-neutraal. Dat eerste willen we realiseren met wind, zon, biomassa en getijdenenergie, waarvoor Texel ideaal is gelegen. Energiebesparing is er eveneens onderdeel van. Die energiebon is dan een mooie opstap. Ik heb begrepen dat één bon al een CO2-reductie geeft van 1000 kilo over acht jaar.”

In oktober vorig jaar kreeg iedere Texelaar van 18 jaar of ouder een bon ter waarde van 35 euro toegestuurd. Die kon tussen 30 oktober en 5 december worden besteed bij een groot aantal winkels op het eiland. Daarbij deden een kleine 50 winkeliers mee, variërend van witgoedverkopers als Expert en bouwmarkten als Gamma, tot de Hema en Blokker. Maar ook van schildersbedrijven die dubbel glas komen inzetten tot zelfs verkopers van thermisch ondergoed. De catalogus van alle deelnemers en de energiebesparende producten of diensten die zij aanboden, zat bij de bon gesloten.

De winkeliers waren vanaf het begin enthousiast. Geen wonder want de forse injectie van zo’n 400.000 euro in de kleine plaatselijke economie is niet te versmaden. Etalages werden ingericht op de energiekoopjes en ook in advertenties werd op de bon gewezen. Gek genoeg bleven de meeste bonnen in de eerste vier weken van de proef op de plank liggen. Chris Bruijnes: „Dat zie je wel vaker. Consumenten komen pas in actie als de deadline nadert.” Wethouder Bakker: „Texelaars zijn nuchtere mensen. Die maken zich niet gauw druk. Met de hulp van Sinterklaas hebben we toch de loop erin gekregen.”

Een mogelijke drempel was wellicht de omweg die moest worden bewandeld om het beloofde geld te krijgen. De aankoop moest eerst volledig worden voldaan, waarna de gestempelde kassabon met energiebon moest worden opgestuurd. Chris Bruijnes: „Dat zou kunnen, maar we hebben er vele malen bij verteld dat elke aanvraag binnen 14 dagen zou zijn afgehandeld. Dat is ook gelukt, maar misschien is het beter een volgende keer de bon direct bij de winkel te kunnen verzilveren.”

De winkeliers waren wel blij met deze methode. „Het bespaarde ons een hoop administratie”, vertelt eerste verkoper Marco Eelman van Expert in Den Burg. „En die bon opsturen is toch niet zo veel werk. Een beetje Hollander doet dat toch als er iets te verdienen valt.” Eelman is enthousiast over de gehele periode. „Wij hebben niet zo veel gemerkt van die terughoudendheid. Vanaf het eerste moment hadden we een behoorlijke extra aanloop. Natuurlijk waren er mensen bij die dachten dat je alles voor die bon kon kopen. Gegeven geld maakt nou eenmaal inhalig, maar het gros wist wel wat de bedoeling was.”

Ook Cor Bremer van Bremer Schilders in Oosterend vond de weinige administratie een van de lokkers voor de middenstand. „Maar we hadden anders ook meegedaan. Ik heb behoorlijk wat extra dubbele beglazing verkocht, maar ik doe niet alleen mee om commerciële redenen. Iedereen kan zien dat er wat moet gebeuren met het milieu. Op Texel zijn we al flink duurzaam aan het bouwen. De zorg om het klimaat leeft hier erg.”

Uiteindelijk heeft Texel goed zijn best gedaan. Van de 10600 uitgedeelde bonnen kwamen er 8246 terug, bijna 78 procent. „Dat is hoge respons”, vindt initiator Chris Bruijnes. „Bruingoed als koffiezetapparaten zónder warmhoud-plaatje en energiezuinige computerschermen zijn het best verkocht. Spaarlampen natuurlijk en ook dat thermische ondergoed liep goed. Maar ook grote, kostbare dingen als koelkasten en wasmachines van de enerzuinige A++-klasse. Mensen die toch al nadachten over zo’n aankoop hebben het nu versneld. Fraude is er niet voorgekomen, daarvoor was dat systeem met bonnen opsturen een drempel. Maar er is wel in bonnen gehandeld. Ze werden op de lokale marktplaats.nl voor 5 euro aangeboden.”

Bruijnes hoopt nu op een landelijke uitrol van deze proef. Na de evaluatie door het Centrum voor Energiebesparing in Delft beslist het ministerie daarover. De milieuman ziet de energiebon als een middel om consumentengedrag te beïnvloeden. „Het is geen wondermiddel, maar begeleid door intensieve communicatie houd je de consument bij de les. Het kost wat, maar het levert winst voor het milieu op. Bij een landelijke proef zou de samenleving al winnen bij een respons van 50 procent. Als je kijkt naar Texel moet dat zeker lukken.”