Ex-Solidarnosc priester Tadeusz onthult nieuwe fouten in de kerk

Polen maakt zich op voor nieuwe onthullingen over de kerk. Na de affaire rond aartsbisschop Wielgus komt de volgende klap uit eigen, kerkelijke kring. Een boek van priester Tadeusz onthult hoe de clerus collaboreerde.

Priester Tadeusz is zichtbaar vermoeid. Zijn naam, Tadeusz Isakowicz-Zaleski, hangt al anderhalf jaar als een donderwolk boven de Poolse kerk. Met tegenzin nam hij de rol ’Cassandra van de kerk’ op zich. „Ik wilde mijn dossier niet inzien”, zegt hij in het krap bemeten bureautje van de Broeder-Albert-Stichting op een heuvel buiten Krakau.

Het lot beschikte echter anders, toen de voormalige Solidarnosc-priester anderhalf jaar geleden in de trein stapte naar Gdansk om de geboorte van de anti-communistische vakbond 25 jaar daarvoor te herdenken. „In de trein vertelden vrienden mij, dat er vreselijke dingen in de dossiers van de communistische veiligheidsdienst stonden. Ik kon er alleen met hen over praten door in mijn eigen dossier te kijken.”

Begin jaren negentig had hij te horen gekregen dat zijn dossier, net als dat van andere geestelijken, was vernietigd. Maar dat bleek niet waar. „Tot mijn verbijstering zaten er bijna 500 pagina’s in.” Daarnaast waren er microfilms bewaard gebleven en een videoband met daarop een gewelddadig verhoor van de priester. „Het bevatte ook informatie over andere priesters die gegevens over mij hadden doorgespeeld. Dat was een enorme schok.”

Priester Tadeusz was niet de eerste priester die deze ontdekking deed, maar wel de eerste die besloot het zwijgen te doorbreken. Hij dook in de archieven, tot woede van de kerk. „De kerk stond negatief tegenover mijn onderzoek, maar de media zochten de sensatie. Zo werd ik onbedoeld het eerste steentje dat een lawine veroorzaakte.” Hij is ervan overtuigd dat hij juist handelt. „Wij discussiëren erover of we die dossiers moeten openen of niet. Ondertussen liggen kopieën in Moskou en kunnen de Russen dus Poolse geestelijken chanteren.”

„De moeilijkheid met het boek is dat er ook priesters in worden onthuld die een belangrijke rol binnen de kerk spelen en die met de veiligheidsdienst hebben samengewerkt, daar niet voor willen uitkomen en tegen openheid van zaken zijn.”

Afgelopen jaar verbood kardinaal Dziwisz, aartsbisschop van Krakau en voormalig secretaris van paus Johannes Paulus II, Isakowicz-Zaleski de pers te woord te staan. Kardinaal Glemp noemde Isakowicz-Zaleski ’erger dan een communistische veiligheidsagent.’ Toen hij er eindelijk in slaagde de kerkvorsten milder te stemmen, ging zijn uitgever – het katholieke Znak – dwarsliggen.

De uitgever eiste dat de kardinaal het boek zou goedkeuren. Deze weigerde de rol van censor, maar niettemin werd de publicatie opnieuw uitgesteld. Tot afgelopen week de hele wereld plotseling hoorde over het spionnenverleden van aartsbisschop Wielgus. Nu komt het boek alsnog 28 februari uit.

„Als mijn superieuren zich serieus hadden geïnteresseerd voor deze zaak, dan was het nooit tot dat schandaal in Warschau gekomen”, zegt priester Tadeusz. Nu moeten ze wel luisteren. En lezen. In zijn boek noemt priester Tadeusz geen namen van priesters die hem verlinkten. Het beschrijft de verschillende vormen van collaboratie. „Sommige priesters waren gewoon bang. Anderen waren cynisch en namen geld aan. Weer anderen waren naïef. Je kunt niet alle vormen van samenwerking over één kam scheren.”

Van elke priester hielden de communisten een dossier bij. Ze zochten ijverig naar compromitterend materiaal om hun ’object’ tot samenwerking te dwingen. „Ondanks het enorme repressie-apparaat ging slechts tien procent van de priesters de samenwerking aan. Dat is een enorm succes van de kerk.”

Priester Tadeusz is ervan overtuigd dat de kerk ook de huidige storm zal doorstaan. Hij wijst op het memorandum van de bisschoppen van augustus vorig jaar: priesters die hebben gecollaboreerd, moeten dat bekennen en geen hoge functies in de kerk bekleden. „Elke zondaar is mijn broeder, maar hij moet zich wel tot die zonde bekennen. En nu ontkent zelfs aartsbisschop Wielgus.” Deze houdt vol nooit iemand kwaad te hebben gedaan.