Poolse kerk: buigen of barsten

De crisis rondom aartsbisschop Wielgus gaat niet alleen om het communistische verleden van Polen. Het is vooral een crisis in de relatie tussen de kerk en haar gelovigen. De Poolse kerk zal moeten moderniseren, anders dreigt leegloop.

Non possumus, luidde het opschrift van een spandoek zondag bij de kathedraal, waar Stanislaw Wielgus zou worden geïnstalleerd als aartsbisschop van Warschau: ’Dit kunnen we niet accepteren’.

Voor elke Pool zijn het gevleugelde woorden. Met die leus wierp het episcopaat in 1953 een dam op tegen de communisten die controle eisten over de benoeming van bisschoppen. Vijftig jaar later zijn het de gelovigen die met diezelfde gevleugelde woorden protesteren tegen de manier waarop de kerk de bisschoppen aanwijst.

De crisis rondom Wielgus is dan ook veel meer dan een crisis van het communistische verleden. Het is een crisis in de relatie tussen de kerk en haar gelovigen. De Poolse rk kerk is nog altijd sterk hiërarchisch en paternalistisch. Daarmee komt ze steeds vaker in aanvaring met een samenleving die verwestert en de gelovige vaker voor vragen stelt.

De kerk zou niet in zo’n openlijke crisis zijn beland, als het episcopaat had geluisterd naar de tekenen des tijds. Door Polen rolt sinds twee jaar een ’lustratiegolf’. Iedereen die een publieke functie wil vervullen, moet aantonen dat hij geen informant van de communistische veiligheidsdienst was. De kerk bleef tot voor kort buiten schot. Van de naar schatting tien procent van de clerus die collaboreerde, is slechts een handjevol bij het publiek bekend. De pers publiceerde het afgelopen jaar steeds meer gegevens die uitlekken uit de dossiers van de voormalige veiligheidsdienst, waarna de kerk een commissie benoemde die de zaak moest uitzoeken en vervolgens niets meer van zich liet horen.

Zo ook in het geval van Wielgus. De eerste berichten verschenen eind vorig jaar. De kerk negeerde de zaak en schoof de kritiek af op ’vijanden van de kerk’. En hoewel kardinaal Jozef Glemp de lustratie twee jaar geleden verwelkomde, waren de archieven in het geval van priesters volgens hem onbetrouwbaar. Deze en andere geruststellende informatie kreeg ook de paus te horen, met als gevolg dat het Vaticaan zich medio december vierkant achter Wielgus plaatste. Met de steun van Rome zouden de critici het wel uit hun hoofd laten nog verder kritisch te zijn, zo redeneerden de Poolse bisschoppen.

Dat pakte anders uit. Zondag, toen Wielgus zijn terugtreden al had aangekondigd, ging kardinaal Glemp nog tekeer tegen de ’vodjes papier’ uit de archieven. Maar de publieke opinie had het pleit al gewonnen. Volgens Italiaanse Vaticaan-watchers gaven opiniepeilingen in Poolse media de doorslag bij de pauselijke beslissing om Wielgus’ benoeming te herroepen. Ruim de helft van de ondervraagde Polen zei geen bisschop te accepteren met een agentenverleden, laat staan één die ook nog liegt.

Het Poolse episcopaat heeft met zijn halsstarrige trotseren van de publieke opinie niet alleen zichzelf in de problemen gebracht. Ook brachten de bisschoppen de paus in verlegenheid. Met Glemp op de drempel van zijn pensioen heeft Benedictus XVI de vrije hand om de Poolse kerk naar eigen inzicht in te richten. Daarbij zijn twee mogelijkheden: modernisering of leegloop.

De komende maanden zullen meerdere priesters ’ontmaskerd’ worden, maar zoals een Pools gezegde luidt: dat waar je niet dood aan gaat, daar word je sterker van.