Chocoladejournalistiek

Journalist en chocolademaker Teun van de Keuken hoopt vervolgd te worden. Op 12 februari 2004 at Van de Keuken zeventien repen chocolade, alle gemaakt met cacao van plantages waar slaven werken. Daarmee is Van de Keuken medeplichtig aan slavernij in de cacao-industrie en schuldig aan heling, zo vindt de journalist zelf. Immers: het aanschaffen van op criminele wijze verkregen waar is strafbaar en wordt heling genoemd. En Van de Keuken wist dat de chocolade gemaakt was door slaven te gebruiken. Hij gaf zichzelf aan en vecht sindsdien voor vervolging, want het Openbaar Ministerie wil hem eigenlijk laten lopen.

Zijn strijd is te volgen in het RVU-programma ’Keuringsdienst van Waarde’, het consumentenprogramma dat onderzoekt waar schnitzels van gemaakt zijn en waar bosvruchten vandaan komen. En dus wie de cacao verbouwt die in chocoladerepen zit.

Het bracht Van de Keuken naar West-Afrika, waar hij zag hoe kinderen gedwongen op plantages werkten. Hij stapte naar de grote chocoladefabrikanten met de vraag één slaafvrije reep te maken. Voor de première van de verfilming van Roald Dahls ’Charlie and the Chocolate Factory’ om precies te zijn, in juli 2005. „Maar dat wilden ze niet”, vertelt Siebren Hodes, redacteur van de Keuringsdienst van Waarde. „Als ze één slaafvrije reep maken, geven ze toe dat die andere repen niet slaafvrij zijn.”

Dus maakte de Keuringsdienst zelf chocolade zonder slaven: Tony’s Chocolonely. Sinds eind 2005 zijn 130.000 repen verkocht. „Participerende onderzoeksjournalistiek” noemt redacteur Hodes dat. „Door het proces van chocolade maken, komen we journalistiek verder. Zo is de cacao gegarandeerd slaafvrij dankzij Max Havelaar. Maar omdat we de Keuringsdienst zijn, gingen we onze eigen reep onderzoeken. We zijn naar Ghana gegaan om te kijken hoe onze cacao verbouwd werd. Daar ontdekten we dat er wel heel weinig geld bij die boeren terechtkomt. Fair trade is niet hetzelfde als echt eerlijke handel.”

In de afgelopen drie jaar maakte de Keuringsdienst ten minste tien afleveringen over slavernij in de cacao-industrie, waarvan deze maand alleen al vier. Het programma reisde naar het West-Afrikaanse Burkina Faso, en ontdekte dat je er voor een paar tientjes een kind kunt kopen. „En dat als je als boer een kind van een jaar of zes in huis neemt, de kans klein is dat het ooit nog wegloopt, in tegenstelling tot wanneer je wat oudere kinderen als slaaf neemt. We hadden nooit zoveel ontdekt, waren nooit zover gekomen, als we niet zelf in de chocolade waren gegaan.”

De programmamakers zijn er niet op uit slavernij in de cacao-industrie uit te bannen. Informatie verzamelen is volgens Hodes het doel. „Dat is wat we met de Keuringsdienst doen: laten zien hoe iets werkt. Als consument zie je een product en krijg je daar het verhaal bij van de producent. Wij onderzoeken hoe het echt zit.”

Daar is de Keuringsdienst voorlopig nog niet achter. Afgelopen vrijdag verscheen journalist Van de Keuken voor het Gerechtshof in Amsterdam. Nadat het Openbaar Ministerie besloot de journalist niet te vervolgen voor medeplichtigheid aan slavernij, diende Van de Keuken een klaagschrift in. Tweeduizend Nederlanders ondertekenden de klacht, plus nog eens vier ex-slaven uit het Burkina Faso, die in Ivoorkust als slaaf cacao verbouwden. Twee daarvan willen getuigen voor het Hof, maar het lukte ze niet op tijd een paspoort te regelen.

Daarop besloot het Amsterdamse Hof de zaak uit te stellen tot 9 februari, zodat de twee alsnog gehoord kunnen worden. Of Van de Keuken uiteindelijk veroordeeld wordt – hij kan maximaal zes jaar de cel in gaan – maakt weinig uit, vindt Hodes. „Het gaat erom dat hij beoordeeld wordt: dat de rechter zich uitspreekt over de verantwoordelijkheid van de consument.”