’Welzijn is niet hetzelfde als plezier’

De dood is misschien wel hét wijsgerige onderwerp bij uitstek. Besef van sterfelijkheid maakt ons volgens de Spaanse filosoof Fernando Savater tot echte mensen. Zij die hun eigen dood willen bepalen, beroepen zich doorgaans op ’zelfbeschikking’. Volgens de Belgische filosoof Thomas Nys moeten we ons afvragen waar dat vandaan komt. „Zelfdoding is geen vrije keuze.”

De Belgische filosoof Thomas Nys hield het nieuws over de uitspraak in de zaak tegen suïcideconsulent Ton Vink nauwgezet bij. Hij hield gemengde gevoelens over aan de hulpverlening van Vink aan zijn cliënte. „Ik ben overtuigd van Vinks goede bedoelingen. Menselijk lijden ligt hem ongetwijfeld na aan het hart. Maar ik vind het vreemd dat hij dat gelijkstelt aan autonomie en zelfbeschikking. Want daar beroept hij zich op.”

Nys (28) werkt als post-doctoraal onderzoeker aan de universiteit van Leuven. In alle consternatie rond de rechtszaak moeten we volgens hem niet vergeten waar het om gaat. „Mimi de Kleine heeft zelfmoord gepleegd. Al dan niet met hulp van Ton Vink.”

In haar afscheidsbrief schrijft De Kleine over de vele bloemen, kaarten en geschenken die ze gekregen heeft wanneer ze haar omgeving van haar voornemen op de hoogte had gesteld. Nys: „Dat vindt ze zo geweldig dat ze ’misschien wel zou willen blijven’. Maar tegelijk beseft ze dat ’de realiteit is, dat als ik dat zou besluiten alle aandacht in één klap weg is’.”

Nys schrok toen hij die passage las. „Ik dacht: wat is daar aan de hand? Gaat het om een uitzichtloze situatie waar de dood het enige alternatief is? Of wil ze dood omdat haar dat nog een beetje het gevoel geeft dat ze leeft?”

In dat geval is aandacht, zorg en interesse belangrijk, zegt Nys. „Dan had ze misschien wel willen blijven leven. Wellicht had De Einder het hier bij het verkeerde eind.”

Nys is niet tegen het recht op zelfdoding. Wel heeft hij zijn bedenkingen bij een recht dat uitsluitend is gebaseerd op zelfbeschikking. Dan zijn de wensen van het individu doorslaggevend. „Nu is de redenering: het individu wil dood en daar moet hulp voor zijn. Maar er bestaat ook nog iets als welzijn en waardigheid; waarden die niet afhankelijk zijn van het individu.”

De meest voorkomende argumenten voor hulp bij zelfdoding beroepen zich echter óók op welzijn en waardigheid, net zoals dat bij euthanasie gebeurt. Nys: „Welzijn wordt dan gelijk gesteld aan plezier. We laten hulp bij het sterven toe omdat mensen fysieke of psychische pijn lijden. Dat moet stoppen, vinden we. Maar als enig argument vind ik dat te mager.”

Wanneer hij dat zegt, krijgt hij vaak verontwaardigde reacties. „’Een hond die pijn lijdt geven we wel een spuitje’, wordt er dan gezegd. ’Waarom dwingen we mensen dan om in leven te blijven als ze pijn hebben? Zijn mensen soms minder dan een dier?’”

Maar, zegt Nys, we geven mensen juist níet zomaar een spuitje, omdat ze méér zijn dan dieren. „Het zou erg met ons gesteld zijn als we onze zieke grootmoeder met hetzelfde gemak en om dezelfde redenen een spuitje zouden geven als onze hond.”

Ook over de betekenis van ’waardigheid’ verschillen de meningen, zegt Nys. „Sommigen vinden dat de waardigheid een gift van God is. Anderen zijn het eens met de filosoof Emanuel Kant: de mens heeft een bepaalde waardigheid, omdat hij een ’redelijk’ wezen is. Beide opvattingen leiden volgens Nys helemaal niet tot een argument voor zelfmoord en hulp bij zelfdoding.

Volgens de filosoof is tegenwoordig nog een ander idee in zwang: de waardigheid als esthetisch ideaal. „De dood als laatste penseelstreek op het canvas. Een ’passend einde’. Je moet waardig kunnen sterven omdat anders je hele leven minder waard wordt. Net zoals een vals slotakkoord een hele symfonie kan verpesten.”

Volgens Nys heeft die nadruk op autonomie de opvattingen over waardigheid en welzijn beïnvloedt. „Tegenwoordig vindt men: ’Welzijn en waardigheid is wat ík ervan maak. Ik bepaal wat een waardig leven en einde is. Ik bepaal wanneer ik geen plezier meer heb in mijn eigen leven.’ Maar autonomie heeft te maken met wensen en verlangens. Alleen stelt bijna niemand de vraag: waarom hebben mensen die verlangens eigenlijk, en waar komen ze vandaan?”

Uit Amerikaans onderzoek naar de redenen waarom mensen hulp bij zelfdoding vragen, blijkt zevenenveertig procent van de respondenten dood te willen omdat ze zich een last voor anderen voelen.

Nys: „De keuze voor zelfdoding is geen vrije keuze. Onze samenleving kent idealen, die een bepaalde druk uitoefenen. Mensen willen én onafhankelijk én actief én origineel zijn. Wanneer ze dat allemaal niet meer kunnen en hulpbehoevend zijn geworden, voelen sommige mensen zich minderwaardig.” Dat bleek volgens Nys op te gaan voor wel zestig procent van de geïnterviewden uit het onderzoek.

Volgens Nys moeten we in plaats van het recht op zelfdoding te verdedigen, ons de vraag stellen naar de maatschappelijke context waarin die verlangens zich voordoen.

„Ik roep op tot een discussie over wat ’een onwaardig leven’ is. Op grond waarvan kun je besluiten tot hulp bij zelfdoding? En wanneer zijn de middelen uitgeput om het leven toch nog de moeite waard te maken? We mogen ons niet verschuilen achter het idee dat zelfdoding een autonome keuze is. Soms moeten we in naam van welzijn en waardigheid ingrijpen en een ander soort hulp bieden. Er bestaat een waardigheid die los staat van wat iemand wenst.”