Zit een oudejaarsconference à la Wim Kan er echt niet meer in?

Ik heb een hoge pet op van Jan Jaap van der Wal. En ook van Youp van ’t Hek en Freek de Jonge. Toch heb ik het gevoel dat het met hun oudejaarsconferences alleen maar bergafwaarts gaat, sinds Wim Kan zijn laatste hield in 1978; die van 1982 niet meegerekend omdat de cabaretier toen al te zeer van slag was vanwege een hersenbloeding van zijn assistente Corrie Vonk.

Het zou kunnen dat dit komt doordat Wim Kan zo’n grootheid was dat zijn opvolgers niet in zijn schaduw konden staan. Deze conclusie doet echter onrecht aan de uitzonderlijke talenten van zowel De Jonge, als Van ’t Hek en aan die van Jan Jaap van der Wal, die de eer te beurt viel de tv-kijker dit jaar over de drempel heen te helpen. Als mijn gevoel klopt zullen we de verklaring elders moeten zoeken.

Wat verstaan we onder een geslaagde oudejaarsconference? In het huidige tijdsgewricht zijn we geneigd daarvoor te rade te gaan bij de kijk- en waarderingscijfers. Die leren ons dat Wim Kan met zijn conferences op de radio al grote successen boekte en dat hij met zijn eerste conference op de televisie in 1973 alle records brak. Meer dan zes miljoen kijkers waren er toen getuige van hoe hij het roemruchte kabinet-Den Uyl op de korrel nam, dat kort na zijn aantreden te maken kreeg met de oliecrisis. De waarderingscijfers waren uitzonderlijk hoog. Dat heeft niemand hem meer nagedaan, ook hijzelf niet.

Wim Kan kreeg het voor elkaar om nagenoeg het hele volk de gebeurtenissen van het jaar opnieuw te laten beleven, er grollen en grappen over te maken en te voorzien van soms vlijmscherpe kanttekeningen, zodat men vervolgens bevrijd en opgelucht aan een nieuw jaar kon beginnen. De autoriteiten, vooral politici, waren lelijk te kakken gezet. Zij bleken ook maar gewoon mensen te zijn. Dankzij Wim Kan en het brede gevoel van herkenning dat hij opriep, kon men even de illusie koesteren onder elkaar te zijn, als volk.

Voor Nederlandse begrippen is het koesteren van zo’n collectief gevoel tamelijk uitzonderlijk en al helemaal als het over de politiek gaat. De cabaretiers na Kan bleken niet in staat eenzelfde gevoelen op te wekken. Zij trokken wel veel kijkers, maar oogstten daarmee sterk uiteenlopende reacties. Er kwam nog iets bij: de laatste jaren is het voor veel kijkers nagenoeg onmogelijk om zich de gebeurtenissen van een jaar scherp voor de geest te halen. Wie kent nog de ins en outs van de verkiezingscampagne? Of hoe Herman Wijffels (wie zegt u?) met de fractievoorzitters in afgelegen oorden delibereerde over de vorming van een nieuw kabinet? Zelfs de honderd dagen toer van het kabinet lijkt inmiddels tot het stenen tijdperk te behoren.

Naar een woord van de socioloog Zygmunt Bauman leven we in een vloeibare tijd. We vallen van het ene incident in het andere, vaak met zo’n intensiteit dat het vorige incident als vanzelf naar de achtergrond wordt gedrongen, of compleet uit het beeld verdwijnt. Onder zulke omstandigheden lijkt het voor een cabaretier ondoenlijk een heel jaar op de hand te wegen en ons collectief over de drempel te helpen. Kortom de vraag is: zit een oudejaarsconference à la Wim Kan er echt niet meer in?