’In Bachs graf moet iemand anders liggen’

amsterdam – De Thomaskirche in Leipzig is een waar bedevaartsoord voor liefhebbers van de muziek van Johann Sebastian Bach. De meester was er cantor van 1723 tot aan zijn dood in 1750. De sarcofaag met zijn lichaam staat er plechtig opgesteld.

Maar ligt Bach er werkelijk zelf in? Die kans is buitengewoon klein, meent Richard Zegers, oogarts in het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. „Ik schat de kans op minder dan 10 procent.”

Zegers komt tot die slotsom na literatuuronderzoek naar de begrafenis en de opgraving van de componist. Bach werd in 1750 op een kerkhofje bij de Johanneskirche begraven. Bijna anderhalve eeuw later, in 1894, werd hij opgegraven omdat het stadsbestuur hem een waardiger rustplaats gunde. Maar waar lag hij? En was het graf niet geruimd, zoals een belangrijke biograaf meldde?

De opgravers beschikten over slechts twee aanwijzingen. Volgens de overlevering lag Bach ’ongeveer zes voetstappen vanaf de zuidelijke kerkdeur’. En zijn kist was van eikenhout, een voorrecht dat hij deelde met hooguit elf andere Leipzigers die in 1750 waren overleden.

„Zodra ze een man van ongeveer 65 jaar in een eikenhouten kist hadden gevonden, zijn ze gestopt met zoeken”, zegt Zegers. „De grote anatoom Wilhelm His moest vervolgens aantonen dat het inderdaad Bach was. Maar hij kon moeilijk onbevangen zijn. Hij wilde geen gezichtsverlies lijden, en het kerkbestuur verwachtte veel van hem.”

De methoden van His waren op zijn zachtst gezegd discutabel. Uit afdrukken aan de binnenkant van de schedel concludeerde hij bijvoorbeeld dat de overledene een gehoorcentrum van bovengemiddelde ontwikkeling had. Dat was toen al speculatief, en dat is het nog steeds, zegt Zegers in het nieuwste AMC Magazine. Verder liet His op basis van de schedel een buste vervaardigen. Die leek als twee druppels water op een portret dat in 1746 van Bach was geschilderd. Geen wonder: His had dat schilderij als voorbeeld aan de beeldhouwer meegegeven.

Redenen genoeg voor een DNA- test, vindt Zegers. Een vergelijking met DNA van zoon Carl Philipp Emanuel is heel eenvoudig. En dus diende de oogspecialist bij de Thomaskirche een onderzoeksvoorstel in. Het kerkbestuur wil daar echter niets van weten, officieel omdat Bach eeuwige rust verdient.

Zegers, die al twee wetenschappelijke artikelen heeft gepubliceerd over de oogaandoeningen van Bach, heeft zijn bevindingen nu aangeboden aan een internationaal medisch vakblad. Hij hoopt dat het stuk voldoende publiciteit zal genereren om het kerkbestuur op andere gedachten te brengen.