Onafhankelijkheid wordt waarschijnlijk eenzijdig verklaard

Bijna negen jaar geleden maakten Navo-bombardementen een einde aan een bloedig Servisch optreden tegen de Albanese bevolking van Kosovo. Na de oorlog van 1999 is de Servische provincie de facto een internationaal protectoraat onder leiding van de Verenigde Naties.

Eind 2005 kreeg de Finse oud-president Ahtisaari de opdracht de onderhandelingen over de toekomstige status van Kosovo te gaan leiden. Na uitputtende gesprekken bleek begin dit jaar dat de partijen nog steeds recht tegenover elkaar stonden: de Albanezen in Kosovo eisten nog steeds onafhankelijkheid van Servië, Belgrado bleef mordicus tegen.

Na deze mislukking schreef Ahtisaari een voorstel waarin hij zich uitsprak voor een onafhankelijk Kosovo, onder toezicht van de Europese Unie. Westerse landen waren voor het plan, maar Rusland bleek tegen. Het voorstel werd opgestuurd naar de VN-Veiligheidsraad, maar kwam nooit in stemming omdat Moskou met een veto dreigde. Daarop werden nog drie maanden aan de onderhandelingen vastgeknoopt, onder leiding van de VS, EU en Rusland. Deze ’trojka’ liet vrijdag weten dat ook dit op niets is uitgelopen. Een laatste aanbod van Servië, dat Kosovo een verregaande vorm van autonomie aanbood, inclusief eigen vlag en volkslied, haalde het niet.

Wat nu?

De Servische premier Kostunica zei dit weekeinde dat hij extra gesprekken wil, op zoek naar overeenstemming over Kosovo. Hij krijgt steun van Rusland, dat ook vindt dat een oplossing alleen gevonden kan worden als beide partijen akkoord gaan.

Als het aan de de Kosovaarse leiders ligt, komt het zover niet: zij hebben aangekondigd dat ze ’kort’ na vandaag eenzijdig de onafhankelijkheid zullen uitroepen. Daarna zou het plan-Ahtisaari in werking moeten treden. De VS hebben gezegd dat ze Kosovo direct zullen erkennen.

En wat vindt de Europese Unie?

De EU is verdeeld. Veel lidstaten neigen naar directe erkenning van Kosovo, andere (zoals Cyprus) twijfelen nog. De Unie heeft nog een probleem: volgens het plan-Ahtisaari moet ze straks toezicht houden op het onafhankelijke Kosovo. Maar omdat het voorstel van de Fin niet door de VN-Veiligheidsraad kwam, ontbreekt het vooralsnog aan internationale legitimatie voor die rol. Brussel zint op een list, die er mogelijk uit bestaat dat niet de Veiligheidsraad, maar VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon de EU uitnodigt om Kosovo te monitoren.

Een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring zal er, vroeg of laat, waarschijnlijk komen. Wat dan?

Dan zal er een proces op gang komen waarbij steeds meer landen Kosovo als staat erkennen. Lidmaatschap van de Verenigde Naties ligt echter lastig, omdat Rusland dat met een veto in de Veiligheidsraad tegen kan houden. Het kan in theorie dus nog decennia of langer duren voordat Kosovo een ’gewoon’ land is.

Er bestaat bovendien een gerede kans dat Kosovo uit elkaar zal vallen. Ongeveer de helft van de Servische minderheid woont in het noorden van de provincie. Het gebied grenst aan Servië, en maakt daar de facto onderdeel van uit. De inwoners hebben al gedreigd zich van een onafhankelijk Kosovo af te scheiden en aansluiting te zoeken bij Servië.

Ligt geweld op de loer?

De mogelijkheid van een nieuwe oorlog speelt voortdurend mee in de discussie over Kosovo. Kosovaarse leiders hebben meermalen laten doorschemeren dat ze niet instaan voor de (Albanese) bevolking als onafhankelijkheid uitblijft. Anderzijds zei een adviseur van de Servische premier Kostunica dat een land in laatste instantie geweld mag inzetten om zijn territoriale integriteit te waarborgen. Het kwam hem op hoon van vrijwel alle politieke partijen te staan. Servië dreigt vooralsnog met economische oorlog, zoals door het sluiten van de grenzen.

Beperkt geweld van Servische en Albanese paramilitaire clubjes is mogelijk. Dan valt niet uit te sluiten dat de circa 50.000 Serviërs die in enclaves in zuidelijk Kosovo wonen hun boeltje pakken en vluchten.