Is geloof goed voor geluk?

Het Trouw-team van godgeleerden bespreekt om de week de actualiteit. Vandaag vragen twee spelers van het theologisch elftal zich af of je gelukkiger wordt van religie – alléén van religie. „In de Bijbel komt het begrip ’gelukkig’ niet eens voor.”

Gelukkig worden, daar zijn tegenwoordig cursussen voor. Drie stappen, een paar adviezen en alle ontevredenheid en gesip verdwijnt. Daar komt geen geloof of godsdienst meer aan te pas.

Is er sprake van concurrentie tussen geloof en gelukscursussen? Wordt religie deels overbodig door de trainingen in tevredenheid en omgaan met tegenslag?

Het gaat bij religie niet over geluk, niet bij de religie die in de Bijbel klinkt, zegt Henk Leegte.

De predikant in de doopsgezinde Singelkerk in Amsterdam legt eerst uit waar het dan wel over gaat: „Israëls religie gaat over sjalom, over gerechtigheid en rechtvaardigheid.”

Desiree Berendsen, kerkelijk werker in de Domkerk in Utrecht legt een ander accent. „Religie gaat over ordening, over orde aanbrengen in de chaos. Mensen kunnen niet leven in een fundamentele chaos. Wel in rommel, maar niet in existentiële chaos. Elk mens heeft wat dat betreft ordening nodig. Chaos staat geluk in de weg. Dus geloof kan wel helpen om gelukkiger te worden.”

Henk Leegte blijft nog even streng. „Als het gaat om religie die gericht is op geluk, op jezelf lekker voelen, dan heet dat in het Oude Testament afgoderij. Baül, Mammon. Heidendom.”

Leegte brengt daarin wel een ordening aan: „Het gaat daarbij om boven je stand leven of om onder je maat leven.”

Dat mensen zichzelf en anderen ongelukkig kunnen maken door boven hun stand te leven, is wel voor te stellen. Maar onder de maat? Daar zijn toch cursussen voor, om alle talenten in te zetten, uit het leven te halen wat erin zit? Wat dat betreft zitten geloof en gelukscursussen behoorlijk op een lijn.

„Bij de bijbelse religie gaat het nooit om het eigen pathetische leven, maar altijd om de relatie. Religie plaatst de mens in de geschiedenis.”

Dat kan juist betekenen dat een mens knap ongelukkig kan worden, waarschuwt Leegte. Religie wijst de mens op het bestaan van ongerechtigheid. Dat is een streep door de rekening van een gelukkig, rimpelloos bestaan. „Gelukkig zijn is lastig, als het oog gericht is op ongerechtigheid en misstanden. Religie dwingt je, oog te hebben voor ongeluk.”

Dan moet mensen die ongelukkig zijn, dus maar afgeraden worden om gelovig te worden? Leegte: „Je hebt nooit een rustig geweten, inderdaad. Maar religie plaatste de mens in een zinvol verband, met ook troost en hoop. Daar kun je gelukkig en ongelukkig van worden.”

Geloof geeft rust en onrust. Maar beide kunnen heilzaam zijn. „De mens zit ingewikkeld in elkaar.” Dat is misschien een geluk bij een ongeluk.

Desiree Berendsen is minder stellig. „Religie is niet nodig voor geluk, maar kan wel helpen.”

Niet nodig, hoezo?

„Dat is een ervaringsgegeven. Ik ken genoeg mensen die wel gelukkig zijn, maar niet gelovig. Het lijkt me nogal aanmatigend om te zeggen dat er geen geluk is buiten religie om.”

Toch kan ze zich voorstellen dat er een verschil is tussen gelukkig zijn met en gelukkig zijn zonder godsdienstige inspiratie. Dat heeft te maken met doel, zin en wezen van religie: orde aanbrengen in de fundamentele chaos en richting geven aan angst, verdriet, dankbaarheid. „Het kan rust geven en ruimte misschien om met met hulp van religie ordening te zien, niet mee te gaan in de waan van de dag. Religie geeft een adres voor klachten, opstand en weerstand. Geeft iemand om mee te vechten.”

Misschien, denkt Desiree Berendsen, zijn er verschillende vormen van geluk. Winkelen, een borrel drinken, leuke dingen die kort bevrediging geven. Daar kan een mens zich gelukkig door voelen. „Maar het is instant geluk, het duurt maar even. En als je niet uitkijkt is de ellende erna groter dan ervoor. Een soort borrel is het dan, met een kater erna.”

Gelukscursussen zijn wat haar betreft te veel gericht op die korte bevrediging. Maar ze is er wat positiever over dan Henk Leegte. „Een cursus in gelukkig worden kan een begin zijn van een langer traject.”

Het christelijk geloof is wat haar betreft geen recept om gelukkig te zijn. Maar het verschaft rituelen en die voorkomen dat iedere keer opnieuw ingewikkelde keuzes gemaakt moeten worden. En die keuzes, daar worden mensen niet gelukkig van. Om maar een paar concrete voorbeelden te noemen: de doop van een kind, of ook een uitvaart. Bestaande vormen die richting geven bij gevoelens van angst , dankbaarheid en verdriet.

Dat kan Henk Leegte beamen. „Ik zie op zondag wel dat mensen de kerk een beetje vrediger verlaten dan ze binnenkomen.” Maar als geloof al bijdraagt aan geluk, dan kan dat hoogstens een neveneffect zijn, nooit een doel op zich. Geloven om gelukkiger te worden, dat is wat Leegte betreft uit den boze en onmogelijk. „Gelukkig zijn, dat is geen categorie in de Bijbel. Het is niet aan de orde.” Als voorbeeld vertelt hij over zijn vader. „Ik vroeg hem een keer of hij zijn werk leuk had gevonden. Hij keek me stomverbaasd aan. Mijn vader werkte omdat er brood op de plank moest komen en omdat hij een verantwoordelijk lid van de samenleving wilde zijn. Of het werk leuk was, heeft hij zich nooit afgevraagd. Hij vond het maar verwend gedoe, dat wij dat wel belangrijk vonden.”

Het gaat in de Bijbel niet over geluk, dus. Waar dan wel over?

Leegte: „Over de verplichting je voor een ander in te zetten. Over het hebben van hoge verwachtingen. Als je weinig verwacht, ben je al snel gelukkig. Maar het juist de bedoeling om heel veel te verwachten.”

Berendsen: „De Bijbel vraagt dat we meewerken aan een rechtvaardiger wereld. Dat is frustrerend, inderdaad, maar er wordt ook perspectief geboden. Dat beloftevolle, dat geeft ruimte.”

Leegte windt zich nog steeds op over gelukscursussen. „Ik vind het zo compassieloos. Het streven naar geluk ontkent de menselijke tragiek, het lot. Want hoe zit het met de mensen aan de verkeerde kant van de spoorbaan? Sommige mensen zijn niet goed in cursussen, of ze hebben er geen geld voor, of ze hebben altijd pech.”

En Desiree Berendsen, wat adviseert ze aan iemand die ongelukkig is: een cursus of christelijk worden?

Heel lang is het stil. „Het probleem met niet-ingebedde gelukscursussen is, dat er een kater na komt. Geluk heeft te maken met verbonden zijn. Dat vraagt een investering, het kost tijd en moeite.”