Verklikker doet Rome blozen

Het Vaticaan heeft zijn volle vertrouwen uitgesproken in Stanislaw Wielgus, de nieuwe aartsbisschop van Warschau. Maar die loog over zijn verleden: in de Koude Oorlog was hij meer dan twintig jaar lang een verklikker van de communistische veiligheidsdienst.

Morgen begint de inwijding van bisschop Stanislaw Wielgus tot aartsbisschop van Warschau. Wielgus volgt kardinaal Jozef Glemp op, die een kwart eeuw het gezicht van de Poolse kerk is geweest. Althans als de inwijding doorgaat, want sinds gisteren is er voor de meeste Polen geen twijfel meer mogelijk: bisschop Wielgus was een spion en is een leugenaar. Hij werkte vanaf 1967 – toen hij nog studeerde aan de katholieke universiteit van Lublin (KUL) – samen met de communistische veiligheidsdienst SB. Dat blijkt uit documenten die de kranten Rzeczpospolita en Gazeta Polska gisteren publiceerden. De samenwerking duurde tot het bittere einde in 1990, toen de communisten de controle over de veiligheidsdiensten verloren en Wielgus rector werd van de KUL.

In de tussenliggende jaren was Wielgus een waardevolle informant. Hij wees priesters aan als kandidaat-verklikker. Hij leverde opnames van preken en toespraken en analyseerde de relaties tussen priesters en docenten op de KUL, de enige universiteit waar de communisten geen greep op hadden. In de eerste vijf jaar kwam het tot 50 ontmoetingen met SB’ers, die lovende rapporten over hem schreven. In 1973 nam de Poolse inlichtingendienst agent Wielgus over en regelde een beurs voor hem in West-Duitsland, uiteraard met de verplichting informatie te leveren. Voor vertrek werd Wielgus geschoold in het spionnenwerk. Over zijn motieven laten de documenten geen twijfel bestaan: de arme boerenzoon wilde snel carrière maken. Daarbij kon de veiligheidsdienst behulpzaam zijn.

De bisschoppelijke curie weigert elk commentaar. Vóór het uitlekken van de documenten verklaarde bisschop Wielgus in een interview ’nooit bewust een agent te zijn geweest’. „Ik heb niemand op mijn geweten. Tijdens die gesprekken met de SB heb ik nooit iets negatiefs over iemand gezegd. Nooit heb ik iemand schade berokkend.” Om de kou uit de lucht te halen, stemde de bisschop ermee in dat onafhankelijk experts zijn dossier onderzochten. Ook een kerkelijke commissie is met het dossier in de weer.

De media wachtten de conclusies van dergelijke commissies niet meer af. „Hier was sprake van samenwerking met de SB, op vrijwillige basis, gebaseerd op veelvuldige contacten en door de bisschop ondertekende loyaliteitsverklaringen, waarin hij beloofde opdrachten uit te voeren”, aldus Tomasz Terlikowski op tv. Hij is de auteur van het artikel dat de inhoud van Wielgus’ dossier gisteren openbaarde. „Dit is ook mijn kerk. Wat ik doe, doe ik voor mijn kerk. Ik heb maandenlang hardop gevraagd waarom de kerk niets doet.” Een collega-journalist: „Het grootste probleem is niet dat hij heeft gezondigd. Maar dat hij ons al die tijd heeft voorgelogen.”

De kerk heeft de afgelopen periode geprobeerd de waarheid over het verleden van priesters in de doofpot te stoppen. „Als de kerk het afgelopen jaar het probleem onder ogen had gezien, was deze huidige situatie nooit ontstaan”, zegt dominicaan Pawel Kozacki. „Er zijn bisschoppen die liever hun hoofd in het zand steken, maar een hoofd dat in het zand wordt gestoken, komt eruit als een doodshoofd.”

Naar schatting werkte tien procent van de priesters tijdens het communisme voor de SB. Hun collaboratie was zeer waardevol, omdat de kerk een baken was voor het verzet tegen het communisme. De kerk benadrukt dat 90 procent van de priesters zich niet liet breken. Het geval Wielgus laat echter zien waar de schoen wringt: wie samenwerkte schopte het vaak ver in de kerkelijke hiërarchie. Dit is de these waarmee de Krakause pastoor Tadeusz Isakowicz-Zalewski de bisschoppen het afgelopen jaar het vuur aan de schenen legde.

Zalewski werd gemarteld door de SB om zijn rol in de oppositiebeweging Solidarnosc. Nadat hij inzicht kreeg in zijn SB-dossiers besloot hij de namen bekend te maken van priesters die hem eerst verlinkten en daarna carrière maakten. Daarop kreeg hij een spreekverbod van de kardinaal Dziwisz, aartsbisschop van Krakau, en decennia lang de secretaris van (de Poolse) paus Johannes Paulus II.

Sinds de toegang tot de SB-archieven is verruimd, is Polen opgeschrikt door de ene na de andere gevallen priester. Autoriteiten van zowel de conservatieve als de progressieve vleugel van de kerk moesten het veld ruimen, nadat informatie over hun vermeende samenwerking met de SB uitlekte. Het schema daarbij was altijd hetzelfde: de inhoud van de archieven sijpelde via de media naar buiten, waarop de kerk alles ontkende. Zo ook in het geval van bisschop Wielgus, die de eerste beschuldigingen van samenwerking met de SB afdeed als ’een aanval van de vijanden van de kerk’. Deze standaardverdeding is echter onhoudbaar. Het was de Gazeta Polska, die vlak voor Kerst de beschuldigingen aanvankelijk zonder bewijzen formuleerde. Maar die krant is, net als de Rzeczpospolita die gisteren de inhoud van Wielgus’ dossier wereldkundig maakte, een rechts blad dat de rk kerk een warm hart toedraagt.

Het is niet langer kritiek van buitenaf, van ’liberalen’, of ’post-communisten’, die de katholieke rijen doet sluiten, maar kritiek die de kerk van binnenuit doet splijten. De kloof loopt dwars door de ideologie van ’morele revolutie’ waarmee de tweelingbroers Kaczynski, president en premier van Polen, hun land willen zuiveren. Het openen van de archieven om af rekenen met het ’ancien regime’ zijn een kernstuk van de Kaczynski-ideologie, net als het handhaven van katholieke en patriottische waarden. Beide paradepaardjes lopen elkaar steeds meer voor de voeten.

Veel Polen vragen zich af waarom iedereen die een publieke functie wil vervullen zijn of haar doopzeel moet laten lichten, terwijl de hoeders van moraal en geweten dat niet hoeven, en zelfs een meeloper uitkiezen als hoogste autoriteit. „Vergeven oké, maar vergeten niet. Vergeven wil niet zeggen dat een zondaar aan het hoofd van de kerk moet staan”, zegt journalist Tomasz Terlikowski.

De interne strijd van de gelovige katholiek werd treffend verwoord door de conservatieve politicus Jan Maria Rokita, die zichtbaar geschokt voor de camera verscheen. „De bisschop van het belangrijkste bisdom van Polen is een door de SB opgeleide agent die priesters verlinkte en daar nu, vlak voor zijn inauguratie, over liegt. Maar ik heb als katholiek niet het recht vragen te stellen bij de nominatie van bisschop door de paus.”

De Polen houden twijfels. Het Vaticaan stuurde – zeer ongebruikelijk – een nadrukkelijke steunbetuiging voor Wielgus. En kerkvorsten herinneren aan de woorden die paus Benedictus sprak tijdens zijn bezoek aan Warschau dit jaar: „We moeten de arrogante houding vermijden van hen die het verleden berechten.”

De Polen lijken niet overtuigd. Zij vragen zich hardop af: wat wist de paus over het verleden van Wielgus?