Leer en leven

De alweer actuele vraag hoe het taalgebruik van de bloem der natie kan worden verbeterd, interesseert Trouw-lezers vermoedelijk iets heviger dan de doorsnee-Nederlander. In e-mails en brieven beveelt menigeen het onderwijs aan dat zij of hij zelf – lang geleden – heeft genoten.

De woordsoorten en zinsdelen, van hulpwerkwoord van tijd tot bepalingaankondigend voornaamwoord en van naamwoordelijk gezegde tot bepaling van gesteldheid, zijn er toen bij velen ingeheid (en in een enkel betreurenswaardig geval ingerámd). Ook onder het lezen van de krant denken deze boffers wel eens dankbaar terug aan de meester die bij hen wél een stevig taalkundig fundament heeft gelegd.

Zo nu en dan wordt de reikwijdte van dit fundament overschat. Er zijn er die menen dat de hun op school bijgebrachte regels wetten zijn waaraan de taal zich altijd moet houden. Vandaar vragen als deze: is een hele goeie vakantie gewenst niet eigenlijk fout, omdat je bijwoorden niet mag verbuigen? Deugt Rotterdam en omstreken is in rep en roer wel; bij een meervoudig onderwerp hoort immers een dito persoonsvorm? En kan zij is ‘m (hem) strikt genomen wel door de beugel, aangezien het koppelwerkwoord zijn geen lijdend voorwerp verdraagt en een vrouwelijke persoonsaanduiding geen mannelijk voornaamwoord?

Achter zulke vragen schuilt het idee dat de taal ondergeschikt is aan de voorschriften van schoolgrammatica’s. In feite geldt het omgekeerde. Het is de levende taal die bepaalt in hoeverre die regels toepasbaar zijn. Soms is hun gelding beperkt. In informele taal kan heel wel degelijk verbogen worden, met een licht veranderde gevoelswaarde als gevolg. Sommige ogenschijnlijke meervouden (oud en jong, Hennes & Mauritz) worden nu eenmaal behandeld als enkelvoud. En ook zij is ‘m is volkomen ingeburgerd.

Niet dat schoolkennis van de grammatica nutteloos is. Integendeel, ze verschaft waardevolle vuistregels die vaak opgaan en zowel het taalgebruik als het inzicht in de taal ten goede kunnen komen. Ieder uur onderwijs hierin is beter besteed dan twee uur geëmmer over tussen-n’etjes, koppeltekens en wat dies meer zij. Mits dat onderwijs maar gegeven wordt vanuit de grondgedachte, met voorbeelden toegelicht, dat het leven – van de taal – boven de leer gaat.