Zes maanden soebatten over vijf helikopters

De Navo-landen lopen er politiek en militair de kantjes van af als het gaat om de wederopbouw van Afghanistan. Dat vinden vijf verontruste ex-generaals, die een rapport schreven over het falen van de Navo en Europese Unie. Daardoor komt volgens hen de veiligheid van het Westen in het gedrang.

Nog één keer roeren ze de trom: vijf generaals die in de jaren negentig hun top bereikten. Nu ze als gepensioneerden vrijuit kunnen spreken waarschuwen ze hun opvolgers, de politiek en de burgers: het dreigt mis te gaan met de verdediging van het vrije Westen. Kijk maar naar Afghanistan.

„Ze zeggen dat Afghanistan de lakmoesproef voor de Navo in de 21ste eeuw zal zijn”, zegt generaal buiten dienst Klaus Naumann. „Daar ben ik ongerust over. Want het gaat niet goed in Afghanistan.”

Naumann (68) stond aan het eind van zijn militaire loopbaan aan de top van de Duitse defensie als chef-staf. Daarna was hij nog enkele jaren voorzitter van het militair comité van de Navo, waar alle militaire lijnen samenkomen.

Op 11 september 2001 zat hij met vroegere collega-stafchefs uit Frankrijk, Groot-Brittannië, Nederland en de Verenigde Staten op een congres. „Toen we de beelden zagen van de aanslagen in New York en Washington beseften we dat de wereld ineens was veranderd. We besloten dat we er iets aan moesten doen.”

Ze wilden een pamflet schrijven over wat er diende te gebeuren. Dat duurde wat langer dan gedacht. Nu ligt het pamflet er eindelijk, 152 pagina’s dik: ’Towards a Grand Strategy for an Uncertain World’, geschreven door Naumann, John Shalikashvili van de Verenigde Staten, The Lord Inge van Groot-Brittannië, Jacques Lanxade van Frankrijk en Henk van den Breemen van Nederland.

De kern van hun betoog is dat de Navo onmisbaar is in de wereld, omdat er nergens zo’n organisatie bestaat. Alleen moet de Navo dringend op de helling om de krakende besluitvorming te stroomlijnen. Ook zal de Navo samenwerking moeten zoeken met de Europese Unie en andere niet-militaire organisaties. Want de gevaren van de toekomst zijn niet meer te bedwingen met militaire middelen alleen.

„Als militairen zien wij heel duidelijk dat er voor veel problemen geen militaire oplossing is”, zegt generaal Van den Breemen (67) die zijn loopbaan bij de marine besloot als chef van de defensiestaf in Den Haag tot medio 1998. Net als zijn collega’s zag hij de politiek van heel dichtbij. „Als politici het niet meer weten, dan hebben ze de neiging om militairen te sturen. Maar militairen zijn heel beperkt in wat ze kunnen doen.”

Kort gezegd: militairen kunnen heel goed mensen en dingen kapot maken, maar de opbouw van een land vraagt om andere kennis en vaardigheden. Daar is de Navo nu ook achter gekomen in Afghanistan.

„We hadden de Afghanen nooit aan hun lot mogen overlaten toen de Sovjet-Unie zich terugtrok eind jaren tachtig”, zegt Naumann. „We waren toen heel tevreden dat de Sovjet-Unie daar verslagen was. Maar voor de Afghanen hebben we niets gedaan. Nu moeten we alsnog proberen dat land van de 16de eeuw naar de 21ste eeuw te brengen. Anders kan het weer een broeinest van terreur worden.”

De generaals constateren een groot gebrek aan politieke wil om zich in te zetten voor Afghanistan. En niet alleen militair. Naumann: „Mijn eigen land, Duitsland, heeft beloofd om de Afghaanse politie op poten te zetten. Toen hebben we hebben veertig politiemensen gestuurd naar een land dat drie keer zo groot is als Duitsland. De Italianen hebben beloofd dat ze een justitieel systeem zouden opzetten. Ook daar is niets van terechtgekomen.”

Ook militair lopen de meeste Navo-landen de kantjes ervan af. Van den Breemen: „Op papier heeft de Navo 2,4 miljoen militairen. En dan is het nog moeilijk om 35.000 mensen te vinden voor Afghanistan. De Europese Navo-landen hebben bijna duizend helikopters. Toch zijn ze op het hoogste niveau van de Navo zes maanden aan het soebatten om vijf helikopters voor Afghanistan te vinden.”

Naumann: „Duitsland zegt dat zijn helikopters ongeschikt zijn omdat ze niet-bewapend en onvoldoende gepantserd zijn. Maar een rijk land kan toch niet volhouden dat het technisch en financieel niet in staat is om vijf of twaalf helikopters om te bouwen? We doen wel ingewikkelder dingen.”

De politieke leiders durven de publieke opinie over Afghanistan niet te trotseren. Van den Breemen: „Overal in het Westen zie je dat mensen zich vooral nog druk maken om binnenlandse zaken en sociale kwesties. Er is echt leiderschap nodig om mensen duidelijk te maken dat zo’n verre missie dient om onszelf te beschermen. Zelfverdediging blijft de wezenlijke taak van de Navo. Dat brengt ons verder van huis dan vroeger. Want de bedreigingen komen soms van ver. Globalisering en de informatietechnologie maken de wereld als geheel kwetsbaarder voor crises. Geen enkel land kan op zichzelf de optelsom van risico’s en gevaren in de wereld aan.”

De Navo blijft onmisbaar in de analyse van de generaals. Het is ook de enige organisatie waarin Europa en de Verenigde Staten zich verplicht hebben elkaar te verdedigen. Dat maakt de Navo krachtig en afschrikwekkend, menen de generaals. Die transatlantische band is geen vanzelfsprekendheid meer. Europa kan de VS militair niet missen. Omgekeerd zou Europa zich onmisbaar moeten maken door zijn strijdkrachten beter inzetbaar te maken.

Ook de meningsverschillen tussen Europa en Amerika spelen op binnen de Navo. „Ik wil andere landen geen democratie opdringen, zoals de Amerikanen dat in Irak wilden doen”, zegt Naumann. „Ik vind ons model van democratie, rechtsstaat en goed bestuur het beste dat ik ken om het menselijk geluk te bevorderen. Dat hebben we pas na veel vallen en opstaan bereikt. Andere landen zullen zelf hun eigen model moeten vinden. Ik wil wel onze manier van leven beschermen. Daar hebben we de Navo en andere instellingen voor nodig.”

Voor die zelfbescherming sluiten de generaals geen enkel instrument uit. Ook kernwapens zijn onmisbaar, vinden ze. Nu het aantal landen met kernwapens blijft groeien, kun je het je niet veroorloven ze af te danken. Een vijand moet in het ongewisse blijven over wat je zult doen. Kernwapens passen prima in die psychologische oorlogvoering.

Voorlopig worstelt de Navo met conflicten waar kernwapens geen rol spelen. Alledaagse beslissingen vergen enorme inspanningen in het Brusselse hoofdkwartier. Alles moet met eenstemmigheid worden besloten, zo luidt de regel. Dat moet veranderen, vinden de generaals. Op het hoogste, politieke niveau is het beginsel van unanimiteit heel goed. Vervolgens zou er in allerlei commissies en comités bij meerderheid besloten moeten worden. Ook het principe dat ieder land zijn eigen kosten betaalt binnen Navo-operaties, breekt de Navo op. „Zo word je dubbel gestraft voor deelname”, zegt Naumann. „Je brengt je militairen in levensgevaar en je materieel gaat kapot voor een gemeenschappelijk doel, en dan moet je ook nog alles zelf betalen.” Landen die niet meedoen met een operatie, zouden geen inspraak moeten hebben.

De relatie met de EU is ook dringend aan herziening toe. Tussen beide Brusselse hoofdkwartieren is nauwelijks contact, ook al hebben ze bijna dezelfde ledenlijst. Naumann ervoer dat al toen hij in 1996 voorzitter van het militair comité van de Navo werd. „Ik wilde een beleefdheidsbezoek brengen aan de voorzitter van de Europese Commissie. Daar voelden ze weinig voor bij de commissie. Na vier weken werd ik toch ontvangen door Jacques Santer. Zijn eerste opmerking was: ’Welkom. Maar wat heeft u bij mij eigenlijk te zoeken?’ Ik zei: wij zitten met militairen in Bosnië. U werkt daar aan wederopbouw. We hebben dus een gezamenlijk belang. Maar die boodschap kwam niet over.”