Metafysisch vertier terug in Deventer

Nederland heeft een nieuwe universiteitsstad: Deventer. Dit stadje telt maar liefst drie instellingen die zich op levensbeschouwelijk terrein begeven en zich universiteit noemen. De Geert Groote universiteit is wel de bijzonderste.

De plek ademt geschiedenis. Vader en zoon Buve staan trots in de benedenruimte. „Negen eeuwen geleden was dit de doorgangspoort van het kerkelijke naar het wereldlijke gebied. Het moet hier vaak een drukte van belang zijn geweest”, zegt historicus Sybrand Buve (32). Hij bewoont met zijn vader het oudste stenen huis van Nederland. Je hoort in fantasie de ossenwagens, marktkooplieden en monniken zich nog onder de donkere gewelven van de poort door werken. Boven, in de voormalige wapenkamer, woont filosoof Jeroen Buve (72), de vader van zijn geesteskind, de Geert Groote Universiteit. Hiermee wil hij het denken rehabiliteren dat vroeger algemeen aanvaard werd, maar dat tegenwoordig in diskrediet is geraakt: het denken dat achter de zichtbare een onzichtbare maar wezenlijke wereld ligt.

Buve wil niet alleen een plek bieden waar lezingen worden gegeven over metafysica, hij wil meer. Buve wil het denken erover, dat hij twintig jaar geleden in een proefschrift geformuleerd heeft, ingang doen vinden in de universitaire wereld; Buve streeft officiële erkenning na. Met zijn proefschrift lukte dat ook niet zonder slag of stoot. Pas nadat vijf promotoren het hadden afwezen, vond hij enkele wetenschappers die hem wel tot doctor wilden lauweren. „Ze zeiden: voor ons bewijs je niet dat je gelijk hebt, maar we kunnen ook niet bewijzen dat je ongelijk hebt.” En dat kwam volgens Buve niet doordat zijn theorie onweerlegbaar en dus onwetenschappelijk zou zijn. „Nee, mijn theorie was weerlegbaar, alleen moesten ze toegeven dat ze dat niet konden.”

„Op de Nederlandse universiteiten is de empirische wetenschap te dominant”, zegt Jeroen Buve, die in zijn proefschrift zijn eigenzinnigheid illustreert met de stelling: ’In Nederland kun je alleen gelijk krijgen als je iedereen gelijk geeft. Maar wat betekent het ’gelijk’ dan nog?’

„We denken dat we door meten en testen achter de waarheid kunnen komen. Maar we vergeten dan iets wezenlijks, de metafysica.” De werkelijkheid waar de metafysica op duidt, is volgens Buve toegankelijk met de intuïtie. „Wat kunnen we dus intuïtief van het wezen van bijvoorbeeld een tafel zeggen? Eigenlijk alleen dat het absurd is.” Want „metafysica pretendeert het wezen van de dingen te kunnen bepalen, maar ze kan dat alleen in termen van het verstand, van de empirische wetenschap”.

Toch denkt Buve iets over het wezen van een tafel te kunnen zeggen. „Door alle kenmerken van een tafel weg te denken, houd je iets over wat niets meer met een fysieke tafel te maken heeft. Dat iets is intuïtief te ontdekken, en geeft je het besef van absurditeit. Na lang nadenken zijn wij tot de formulering gekomen dat het wezen van de tafel in woorden uitgedrukt zit in haar ’aanzitbaarheid’ – een term uit het dagelijks leven, die de absurditeit van de tafel het best benadert.”

Aan alles zitten twee kanten, een zichtbare en een metafysische, met daarin het intuïtief te doorgronden wezen. Zonder enig begrip van het wezen schieten we tekort. „Iedereen die beslissingen neemt zonder zich af te vragen wat het wezen is achter de fysieke werkelijkheid, is óf naïef of een materialist. Een maatschappij die zich hierom niet meer bekommert, heeft geen richtsnoer en heeft een groot probleem.” Neem bijvoorbeeld het recht. Het wezen ervan is volgens hem niet ’het oordeel van de meerderheid’, maar ’het recht van de zwakken’.

Zulke, volgens Buve met de intuïtie te doorgronden, metafysische waarheden maken dat de Buves een boodschap hebben voor de wereld. Al gaan ze wekelijks naar de rooms-katholieke kerk, Buve senior is zich er maar al te zeer van bewust dat wat daar wordt beleden vaak botst met zijn metafysica. En dat laat hij een ieder die het horen wil, weten. Het celibaat bijvoorbeeld, is volgens hem ook voor de rk kerk niet wezenlijk, maar komt voort uit ’machtspolitieke overwegingen’. Ook over het uitwerken van het christelijke geloof in de dagelijkse politiek maakt Buve sr. zich geen illusies. Nog een stelling in zijn proefschrift: „Een christelijke politiek vertalen in no-nonsense beleid geeft dezelfde problemen als het fokken met een gecastreerde kater.”

De grote inspirator van de familie Buve is Plato. Plato veronderstelde achter de zichtbare wereld een andere, veel wezenlijker wereld. „Hier heb ik een correctie op Plato aangebracht”, zegt Buve senior. „Ik zeg niet dat de metafysische wereld werkelijker is dan de zichtbare.

Voor mij is het én-én, is er een dubbele waarheid. Deze twee waarheden zijn contradictoir.”

Toch wil Buve aan de ene kant de academische wereld interesseren, al staat zijn uitgangpunt haaks op die van de reguliere universiteiten. „Want alle wetenschappen zijn óók metafysisch.” Enkele klinkende namen werken regelmatig mee, zoals Wim Couwenberg en Paul Cliteur. Buve senior: „Je mag zelfs een atheïst zijn om hier lezingen te geven, als je dan het absurde maar ziet waardoor de zichtbare werkelijkheid wordt begrensd.”

Aan de andere klant hebben de Buves een boodschap voor homeopaten, energetisch therapeuten, astrologen en alchemisten. „Die blijven maar proberen hun methoden wetenschappelijk te bewijzen, maar dat kan natuurlijk nooit lukken. Ze moeten meer oog krijgen voor het onmogelijke daarvan, voor het absurde van het metafysische.”

Van de werking van alternatieve geneeswijzen met hun metafysische achtergrond is Jeroen Buve echter stellig overtuigd. „Alleen de homeopathie werkt niet meer. Door een teveel aan straling van mobiele telefoons enzo. Dus nu ben ik voor mijn opspelende kinderpolio in behandeling bij een energetisch therapeut, en dat helpt. Dat zulke zaken uit het ziekenfonds verdwijnen, vind ik crimineel. Ik ben er jaren jonger door geworden.” De jonge Sybrand Buve knikt.

In Deventer zijn ze sinds anderhalf jaar met open armen ontvangen, zeggen ze. Een intellectueel deel van de bevolking zat kennelijk te wachten op wat vertier van niveau. Maar veel verder is het met de erkenning van de Geert Grote universiteit nog niet gekomen. „Dat is een project voor de komende decennia, voor de jonge generatie Buve”, zegt senior.