Een enigma dat ophoudt te boeien never, never, never

’Het raadsel opgelost’. Dat is de titel van een nieuw boekje van Hans Westgeest (te bestellen via www.corbulopress.nl). Wederom claimt een Nederlander dat hij het geheim achter de ’Enigma Variaties’ van Edward Elgar heeft ontraadseld. In de jaren zeventig was er de spraakmakende theorie van Theodore van Houten (vader van actrice Carice), gepubliceerd in het gerenommeerde muziektijdschrift Music Review. Dat artikel las als een superspannende detective en was met veel gevoel voor detail en climax geschreven. Bij Van Houten, hoe grondig zijn onderzoek ook, was geen sprake van saai, pseudowetenschappelijk proza.

Die goed geschreven suspense was echter geen garantie voor een algemene aanvaarding van Van Houtens alleszins plausibele theorie. In Groot-Brittannië vond en vindt die weinig weerklank. Dat heeft waarschijnlijk alles te maken met een soort misplaatst chauvinisme van de Britten: dé Britse componist bij uitstek die in zijn populairste orkestwerk een raadsel verstopt dat na driekwart eeuw uitgerekend door een Hollander wordt opgelost? I don’t think so!

Hetzelfde lot trof de theorie van Hans Westgeest. Die heeft zijn oplossing inmiddels aan Elgar-wetenschappers voorgelegd; they were not amused en evenmin onder de indruk. Specialisten zijn niet van hun eerder ingenomen standpunten af te brengen, beweert Westgeest, verbonden aan het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in Leiden. Zijn betoog, lang niet zo puntig en spits opgeschreven als dat van Van Houten, is gebaseerd op eerdere constateringen en theorieën over Elgars compositie. Door Westgeest zijn die als het ware door elkaar gehusseld en voor het eerst met elkaar in verband gebracht. Dat levert een interessante uitkomst op, die echter maar ten dele overtuigt.

Volgens Westgeest is het thema afgeleid van het langzame deel uit Beethovens pianosonate in c, opus 13, de ’Pathétique’. Bovendien is het thema als tegenmelodie te plaatsen onder het begin van Beethovens sonate-deel. Daarmee wordt aan een belangrijke voorwaarde voldaan, en wel dat het thema volgens Elgar met een melodie gecombineerd moet kunnen worden; nota bene een melodie die zelf nooit te horen is. Met enig kunst- en vliegwerk krijgt Westgeest het voor elkaar, maar hij moet daarvoor wel het Beethoven-thema in dubbele notenwaarden schrijven en de toonsoort van As naar Es transponeren.

Van Houten vond destijds de oplossing via Elgars uitspraak: ’The theme never appears’. Op het driemaal herhaalde woordje ’never’ in Thomas Arne’s ’Rule Brittannia’ staan de vijf noten die Elgars thema vormen. Of het klopt? Onweerstaanbaar is in elk geval Elgars opmerking toen hem gevraagd werd of hij het raadsel ooit zelf zou oplossen. ’Never!’ was zijn antwoord.