’Georgië’ veroorzaakt stress in Oekraïne

’Is na Georgië Oekraïne aan de beurt?’, vraagt men zich af in Kiev. Want voor Rusland is het onbestaanbaar dat deze bakermat van het Russische rijk Navo-lid wordt.

Na de Russische strafexpeditie in Georgië vielen deze week harde woorden binnen de Oekraïense politieke top. Volgens president Viktor Joesjtsjenko pleegde zijn premier Joelia Timosjenko ’hoogverraad’ door de inval niet te veroordelen. Zij zou bij de Russen in een goed blaadje willen komen om met steun van Moskou eind volgend jaar of begin 2010 tot president gekozen te kunnen worden.

Timosjenko bleef lang stil – ze was op vakantie op Sardinië – maar analisten leek die strategie onwaarschijnlijk. De premier met de karakteristieke vlechten was het boegbeeld van de Oranje Revolutie die het relatief Moskou-vriendelijke bewind van Koetsjma ten val bracht. Ze is inmiddels veel populairder dan Joesjtsjenko. Velen zagen er eerder een illustratie in van de slechte verstandhouding tussen de twee Oekraïense toppolitici. Woensdag reageerde Timosjenko alsnog: ze ontkende afspraken met Moskou, maar zei dat de leiders zich ’verantwoordelijk moeten gedragen’ om een conflict met Rusland te voorkomen.

De uithaal van Joesjtsjenko toont hoe diep de angst is dat Oekraïne weer onder Russische invloed komt. Hij vloog met de Balten en Polen naar Georgië om solidariteit te betuigen, en dreigde de terugkeer van Russische schepen naar Sebastopol te blokkeren na hun inzet tegen de Georgische marine. De haven van Sebastopol is Oekraïens, maar Moskou heeft tot 2017 gebruiksrecht.

Net als Georgië mag Oekraïne van de Navo lid worden, zonder dat daar een termijn aan is gebonden. Maar waar in het geval van Georgië de Russen wijzen op de etnische enclaves en mogelijk willen voorkomen dat in de energierijke Kaukasus een pro-westers bastion ontstaat, daar raakt Oekraïne aan het hart van hun identiteit. Het Russische rijk is ooit ontstaan in Kiev. ’Oekraïne’ betekent grensgebied – Russisch grensgebied, meent Moskou. Ruslands buur telt bovendien zo’n 12 miljoen Russen en Russisch-taligen (op een bevolking van 46 miljoen), die op Moskou zijn gericht. Zij wonen op de Krim, maar ook in het oosten, waar de meeste industrie zich bevindt.

Joesjtsjenko heeft inmiddels laten weten dat de Russische vloot tot 2017 in Sebastopol mag blijven, zoals afgesproken, maar hij heeft niet de intentie dat contract te verlengen. Hij wil afspraken over hoe voorkomen kan worden dat Oekraïne indirect bij conflicten van Rusland betrokken wordt. Ook eist hij dat de Russen drie dagen tevoren aangeven als ze willen afvaren en bekendmaken welke wapens en manschappen aan boord zijn. Ook behoudt Oekraïne zich het recht voor schepen en vliegtuigen te weren. Deze voorwaarden zijn in Moskou slecht gevallen, de Russische commandant op de Krim noemt ze ’irrelevant’.

Een al te anti-Russische koers zal alleen al gezien de bevolkingssamenstelling interne spanning veroorzaken, maar onder pro-westerse politici is na Georgië duidelijk dat de band met het Westen verder aangehaald moet worden. Hun grootste angst is dat het Westen het land als bufferzone tegen Rusland zal gebruiken. Zo stelde vicepremier Grigori Nemiria in Die Zeit dat de Georgië-crisis laat zien dat ’grijze zones’ gevaarlijk zijn. Hij wil ’formelere banden’ met de EU, omdat hij denkt dat het voor de Russen daarna ’contraproductief’ zou zijn om zijn land binnen te vallen.

Joesjtsjenko gaat dat niet ver genoeg. Hij herhaalde dat alleen de Navo de veiligheid en onafhankelijkheid van zijn land kan garanderen. En zijn minister van buitenlandse zaken suggereerde om het Oekraïense waarschuwingssysteem voor raketten te koppelen aan het nieuwe Amerikaanse raketschild in Polen en Tsjechië, of aan bestaande systemen van de Navo. Militaire integratie in het Westen kan sommigen in Kiev niet snel genoeg gaan.