Dé gelegenheid om te kiezen voor duurzaamheid

Juist een crisis biedt de kans met z’n allen een nieuwe richting in te slaan. Gebruik de kredietcrisis om ferme stappen te zetten richting duurzaamheid.

Chinezen gebruiken voor het begrip crisis twee karakters: het ene betekent gevaar en het andere staat voor nieuwe kansen. Het grootste gevaar van de kredietcrisis is volgens ons niet zozeer dat we allemaal een stapje terug moeten doen, maar dat we ons de komende periode zullen laten leiden door angst. Dat leidt tot korte termijn denken. De crisis biedt echter ook kansen: een unieke gelegenheid om te kiezen voor een andere, meer duurzame, koers.

In feite is de kredietcrisis te beschouwen als de financiële echo van eerdere crises die zich de afgelopen jaren al duidelijk hebben gemanifesteerd: de klimaatcrisis, de energiecrisis, de voedselcrisis en de culturele crisis. Deze vijf crises tezamen markeren het einde van het aandeelhouderskapitalisme; het failliet van de ’het-kan-niet-op’ economie. Ze wijzen dwingend in de richting van een meer duurzame samenleving.

Het begrip ’duurzaamheid’ betekent voor ons meerdere dingen. Ten eerste ecologisch evenwicht; onze huidige manier van leven is niet houdbaar voor onze eindige planeet. Delfstoffen worden schaarser, het beroep op landbouwgronden onhoudbaar, de aantasting van zeeën, lucht, ijskappen en dergelijke dreigt onherstelbaar te worden.

Vervolgens sociale duurzaamheid; al te grote welvaartsverschillen en verschillen in kansen, zowel binnen landen als wereldwijd, maken het systeem onhoudbaar. Een groot gevaar van de huidige crisis is dat het leidt tot daling van de inspanningen voor ontwikkelingssamenwerking en loslaten van de beloften om de arme landen te helpen. Een samenleving die geen adequaat antwoord weet te bieden op de enorme verschillen tussen arm en rijk en het massaal voorkomen van absolute armoede en honger, is per definitie instabiel en niet duurzaam.

Tenslotte culturele duurzaamheid; de globalisering van cultuur heeft geleid tot wereldwijde dominantie van westerse waarden en gebruiken. Het is duidelijk dat deze waarden voor een groot deel van de wereldbevolking vervreemdend werken.

Het huidige economische systeem is slecht toegerust om deze crises aan te pakken. De dominante neoliberale ideologie gaat bij uitstek uit van individualisme. De burger is een kritisch denkend en handelend individu, dat geacht wordt het geheel van zijn acties en de gevolgen daarvan te kunnen overzien. De burger wordt benaderd als consument, met wensen die louter zijn of haar individuele consumptiebehoeften betreffen. Angsten van de burger worden ook gezien als privé-aangelegenheden die hij vooral zelf moet oplossen.

Het neoliberale systeem is minder goed in het aanpakken van collectieve zorgen voortvloeiend uit de enorme kloof tussen arm en rijk, of voortvloeiend uit de staat van de omgeving, het milieu. Met het mantra van volledige economische vrijheid voorziet het neoliberalisme niet in zorg voor de planeet. Een heleboel kosten van consumeren (milieukosten, sociale kosten) worden niet meegenomen in de prijzen van producten en diensten. Het systeem leidt onafwendbaar tot onleefbaarheid. Daar zien wij nu ernstige voortekens van.

Een crisis is vaak de opmaat tot een nieuw economisch en maatschappelijk paradigma. Ineens blijkt bijvoorbeeld overheidsingrijpen in het financiële verkeer niet meer zo besmet als het tot voor kort was. En zo gaan er nu ook stemmen op om het mondiale financiële systeem – zoals ontworpen na de Tweede Wereldoorlog tijdens een conferentie te Bretton Woods, grondig te hervormen.

Wij zeggen: gebruik de energie die nu loskomt in het gevecht tegen de kredietcrisis om ook de vier samenhangende crises te adresseren. Wat we dringend nodig hebben is een Bretton Woods 2.0; een geheel herzien stelsel waarin naast de financiële ook sociale, ecologische en culturele factoren onder aan de streep worden meegewogen.

Het goede nieuws is dat we niet vanaf nul hoeven te beginnen. Er zijn al vele initiatieven die werken naar een new way of life. Gevraagd zijn doortastendheid én de inzet van leiders met lange termijnvisie.

Dit artikel is medeondertekend door Tineke Lambooy, lector Universiteit Utrecht en onderzoeker Nijenrode Universiteit, en Herman Mulder, adviseur duurzaamheid en oud-bestuurder ABN AMRO. De auteurs zijn ’Worldconnector’, zij zetten zich in voor een duurzame, rechtvaardige en vreedzame wereld. Voor meer informatie: www.worldconnectors.nl.