Rotterdam markeert zijn verwoeste hart

Bijna zeventig jaar na het Duitse bombardement op Rotterdam is de zogeheten brandgrens gereconstrueerd. Volgend jaar moet hij zichtbaar zijn in het plaveisel.

Stedebouwkundige Koos Hage vouwt een vergeelde kaart van Rotterdam uit op de salontafel. De verwoeste binnenstad is donkerbruin ingekleurd, het onbeschadigde deel is sepia. Op de grens zie je overal cacaobruin: straten die half vernietigd zijn of waar panden deels verwoest zijn of nog te herstellen.

Op 14 mei 1940 voerde de Duitse Luftwaffe een vernietigend bombardement uit op de Rotterdamse binnenstad om zo de overgave van de havenstad af te dwingen. 25.000 woningen werden vernietigd, 850 mensen kwamen om. Door een dagenlange brand werd het getroffen gebied vergroot tot 258 hectare. Rotterdammers noemden de scheiding tussen het rampgebied en de ongeschonden stad al gauw ’de brandgrens’.

„Een woord dat je in de Dikke van Dale niet tegenkomt”, zegt Hage. „Dat is typisch Rotterdams om nieuwe dingen een eigen naam te geven, zoals de Koopgoot, de Kuip en de Zwaan.” Tweeënhalf jaar geleden vroeg het stadsbestuur hem de loop van de brandgrens exact te reconstrueren. Een bezoek aan Berlijn had de Rotterdamse gemeenteraad op het idee gebracht de bijna twaalf kilometer lange grens te markeren. Hage deed het op voorwaarde dat het om meer zou gaan dan ’zomaar wat gekleurde steentjes in het plaveisel’, zoals in Berlijn de Muur wordt gemarkeerd. Het gemeentearchief en Historisch Museum Rotterdam hielpen hem aan historische informatie. Dat het soms onduidelijk is waar de brandgrens liep, wijt Hage aan de werkwijze van het stadsbestuur na het blussen van de brand. „De inventarisatiekaart was op een schaal die tot onduidelijkheden leidde.”

Klaarheid brengen in deze schemerzone werd Hage’s grootste klus. Daarbij bleek dat de stadsplattegrond bij de wederopbouw ingrijpend gewijzigd is. Hage ontdekte dat de brandgrens soms dwars door bestaande woonblokken loopt.

Ledlamp straattegels moeten volgend jaar de wandelaar een idee geven van de omvang van de bombardementsschade. Landschapsarchitect Adriaan Geuze ontwierp de markering waarop in een rode vlam het silhouet van ’De verwoeste stad’ van Ossip Zadkine verschijnt. Hage beaamt dat de laatste jaren de belangstelling voor het bombardement in Rotterdam groeit. Het komt, denkt hij, doordat de gaten die het bombardement heeft geslagen zo langzamerhand zijn opgevuld. „Tot in de jaren tachtig waren er uitgestrekte terreinen in de binnenstad. Niemand had behoefte die brandgrens aan te geven, want je kon hem nog zien.”