Door de bank genomen

Voor de klanten van Icesave moet de uitdrukking door de bank genomen deze week van een nieuwe betekenis zijn voorzien. Hetzelfde zal wel gelden voor woorden als bankrovers, leugenbank (vanouds: een zitmeubel waarop bejaarde mannen elkaar sterke verhalen vertellen), tuimelbank (idem: een soort wip), voddenbank (tot voor kort alleen te vinden in de papierindustrie) en slachtbank. Slachtoffers met een ongecensureerd vocabulaire voegen er wellicht nog naaibank (een constructie uit de boekbinderij) aan toe.

Vanuit etymologisch oogpunt zijn het opmerkelijke betekenisveranderingen. Bank heeft twee grondbetekenissen, allebei met een eigen geschiedenis, die hier door elkaar gehaald worden. Laten we ze bank 1 en bank 2 noemen.

Bank 1 gaat terug op een Germaans woord voor ‘heuveltje’, dat in de Middeleeuwen in zwang kwam voor zitplaatsen en werktafels. Hieruit ontstonden vrijwel alle samenstellingen hierboven.

Bank 2 verwijst naar de geldinstelling. Het woord verbreidde zich in de late Middeleeuwen in diverse vormen over heel Europa, onder invloed van Italiaanse geldhandelaars, destijds monetaire sleutelfiguren, De tafel waarop ze geld wisselden, noemden ze banca, een term die ze op hun beurt aan de Germaanse talen – aan bank 1 dus – hadden ontleend. Hun banca rotta (‘gebroken bank’) werd ons bankroet. Ter verklaring is wel beweerd dat de tafels van de bankroetier werden stukgeslagen. Voor deze te billijken praktijk ontbreken helaas historische bewijsgronden.

Rondom bank 1 hebben zich ettelijke uitdrukkingen gegroepeerd, waaronder door de bank genomen, mogelijk een verwijzing naar de gemiddelde kwaliteit van wat op een (toon)bank uitgestald lag. Aan bank 2 danken we maar twee zegswijzen, beide van sterk verminderde actualiteit: zo vast als de bank (‘beslist waar’) en zo zeker of solide als de bank (‘uiterst betrouwbaar’).