Zonder aanleiding gearresteerd

Onlangs werd milieuactivist Zatoka in Turkmenistan gearresteerd. Waarom is onduidelijk. „Dit is een van de meest repressieve staten.”

’Nee tegen repressie in Turkmenistan’, staat te lezen op een van de spandoeken die een handjevol mensen hebben meegebracht naar de Turkmeense ambassade in Moskou. In de regen betogen ze voor de vrijlating van Andrej Zatoka, de bioloog en milieuactivist die vorige week in Turkmenistan is gearresteerd en vandaag voor de rechter komt. De hooguit vijftien demonstranten hebben een petitie bij zich, waarin 286 ondertekenaars oproepen de 53-jarige bioloog te laten gaan.

„Er was geen enkele directe aanleiding voor zijn arrestatie”, zegt Olga Mirjasova, een van de organisatoren van het protest. „Ik ken Andrej al een jaar of vijftien. Begin jaren negentig heeft hij nog wel actie gevoerd voor het behoud van een natuurreservaat, maar sindsdien was het regime zo streng dat zelfs dat onmogelijk was geworden.”

Op 20 oktober, zijn verjaardag, ging Zatoka in zijn woonplaats Dasjogoez naar de markt om inkopen te doen. Daar begon een onbekende man hem lastig te vallen. Zatoka trachtte zich aanvankelijk te verweren, maar vermoedde een provocatie en maakte zich uit de voeten. Vrijwel onmiddellijk daarna werd hij gearresteerd en beschuldigd van geweldpleging. Het vermeende slachtoffer zou een hersenschudding en een gebroken arm hebben opgelopen.

Het is al Zatoka’s tweede arrestatie. In 2006 luidde de beschuldiging verboden bezit van vuurwapens en giftige stoffen, waaronder kwik en slangengif. Internationale druk volgde, onder meer uit Moskou. Die viel samen met het onverwachte overlijden van de Turkmeense dictator Saparmoerad Nijazov kort na de arrestatie. De nieuwe machthebbers lieten het bij een voorwaardelijke straf. Ook kreeg Zatoka, een Russisch staatsburger, een uitreisverbod. Daardoor heeft hij zijn gezin, dat in Rusland verblijft, al vier jaar niet meer gezien. In een brief vraagt hij het Russische ministerie van buitenlandse zaken om bemiddeling. In 2006, schrijft hij, „redde alleen de inmenging van Poetin mij van de gevangenis.”

Waarom hij nu opnieuw terecht moet staan blijft onduidelijk. „Niemand weet dat en ik denk dat hij het zelf ook niet weet”, zegt Vitali Ponomarjov, specialist voor Centraal-Azië van de Russische mensenrechtengroep Memorial. „Wel is er sinds vorig jaar sprake van het verder aandraaien van de duimschroeven in Turkmenistan. Dit jaar zijn twee Jehova’s getuigen opgesloten. En een man die zich kandidaat wilde stellen voor het parlement zit nu voor vier jaar vast.”

Volgens Memorial komt die verharding op een moment dat de internationale druk op Turkmenistan afneemt. „Er is minder kritiek, hoewel het net als voorheen een van de meest repressieve staten in de wereld is”, zegt Ponomarjov. „Naast de mensen die zijn veroordeeld onder Nijazov zitten nu ook onder het bewind van de nieuwe leider Berdymoechamedov mensen voor hun overtuiging in de gevangenis.”

Turkmenistan is rijk aan fossiele brandstoffen en daarom potentieel belangrijk voor de Europese energievoorziening. Rusland kocht tot voor kort vrijwel al het in Turkmenistan gewonnen gas, om dat door te verkopen aan Europese afnemers, vooral Oekraïne. De geplande gaspijpleiding Nabucco, die in de toekomst een alternatief kan vormen voor leveranties uit Rusland, heeft alleen zin als er ook Turkmeens gas door gaat stromen.