Over de onbeheersbaarheid van het leven zelf

In ’Antichrist’ wordt een vrouw geofferd. Net als in een eerdere film van Lars von Trier, ’Breaking the waves’ uit 1996. Maar er is een belangrijk verschil tussen de twee films, zegt Manuela Kalsky, theologe en directeur van het Dominicaans Studiecentrum.

„Toen was het Bess, die zich als een eigentijdse Christusfiguur opofferde voor haar liefde tot Jan en waar onder het geluid van kerkklokken een soort opstanding na drie dagen werd gesuggereerd die haar heiligverklaring compleet maakte. Von Trier was indertijd volgens mij net tot het katholicisme toegetreden. Die flirt met het katholieke geloof is voor mijn gevoel in Antichrist weer voorbij. Hier heerst de chaos, niet de verlossing.”

Want in Antichrist, waarin een man en een vrouw verwerking zoeken voor het verlies van hun zoontje, is de vrouw volgens Kalsky niet de zichzelf opofferende heilige, de Christusfiguur die de wereld zal verlossen, maar Eva, die het boze belichaamt en een niet te temmen seksualiteit aan de dag legt. De vrouw belandt, net als de heksen in de middeleeuwen, op de brandstapel. „Het is dan ook niet toevallig dat de vrouw in Antichrist bezig was met een proefschrift over heksenvervolging. Tijdens de kerkelijke inquisitie werden vrouwen ervan beticht een pact met de duivel te hebben gesloten. Zij waren de belichaming van het kwaad, onlosmakelijk verbonden met de duistere krachten van de natuur. Heksen hadden volgens de inquisitoiren seks met de duivel.

„Seksualiteit wordt in de film in verband gebracht met de duistere machten, met het onbeheersbare, met de dood.” En zo gebeurt het dat, terwijl de hoofdrolspelers seks hebben, hun zoontje uit het raam valt. Was de seks vóór die hartverscheurende gebeurtenis nog bijzonder liefdevol, na het dodelijke ongeval wordt de liefdesdaad steeds rauwer en destructiever.

Kalsky is onder de indruk hoe Von Trier met de archetypische beelden over vrouw en man werkt. „Bij Breaking the Waves irriteerde het me alleen maar hoe kritiekloos Von Trier de opofferingsgedachte in het christelijke geloofsverhaal omarmt en de neiging van vrouwen, zichzelf voor de liefde op te offeren, daarin een plaats gaf. Ik vond dat gewoon plat. Deze film is veel spannender omdat het gevecht tussen het van nature zogenaamde ewig weibliche, de verbondenheid van vrouwen met de natuur, op een heel benauwende manier wordt geplaatst tegenover het ewig münnliche, namelijk het verstand en de wil om te willen beheersen.”

De strijd tussen de seksen is in Antichrist volop aanwezig. „Zij voelt zich emotioneel niet door hem begrepen. En hij snapt niet waarom zij zich niet overlevert aan de macht van het verstand, dat haar volgens hem van haar irrationele angsten na de dood van hun kind zou kunnen bevrijden.”

In essentie, denkt Kalsky, gaat Antichrist over de niet te vatten diepte van angst. „De irrationaliteit van angsten die je ook met de beste cognitieve therapie, zoals de overigens zeer liefdevolle en toegewijde Dafoe in de Antichrist op zijn vrouw probeert toe te passen, niet kunt bedwingen. Hij faalt. Het lukt hem niet haar te genezen, ondanks zijn heilige geloof in de beheersbaarheid van irrationele krachten door middel van de ratio. Meer en meer neemt de ondoordringbare chaos van het bestaan de regie in de hut midden in het bos, nota bene Eden genaamd, van deze Adam en Eva over. Uiteindelijk gaat het alleen nog om het pure overleven en moet er iemand worden geofferd om voort te kunnen. Geen happy end, geen Christus of God regeert, maar Satan. Von Trier is door de diepe depressie, waarin hij verkeerde toen hij deze film maakte, teruggekeerd naar de onbeheersbaarheid van het leven zelf. Dat is een even actuele als bedreigende boodschap voor de kijker.”

Kalsky had een andere film verwacht. „Door de reacties uit Cannes had ik een gruwelijk verhaal verwacht, doorspekt van pornografische en sadomasochistische elementen die als publiekstrekker worden ingezet. En dat alles overgoten, zoals je bij Von Trier gewend bent, met tamelijk behoudende opvattingen over de rollen van man en vrouw. Maar tot mijn eigen verrassing ervaar ik deze elementen heel anders. Ze zitten allemaal in de film, maar staan in dienst van het verhaal dat hij vertelt, en dat verhaal vind ik fascinerend.”