Leprozenpater was zijn tijd ver vooruit

De Belgische pater Damiaan (1840-1889) moest van de kerk op syfilis getest worden. Lepra zou seksueel overdraagbaar zijn, was de misvatting. Morgen wordt hij heilig verklaard voor zijn inzet voor leprozen.

Aidslijders en leprozen delen na morgen dezelfde heilige: de Belgische pater Damiaan. Deze leefde zestien jaar te midden van een melaatsenkolonie op een schiereiland op Hawaï. Hij stierf ook zelf aan lepra.

„In die tijd van Damiaan stond lepra bekend als een seksueel overdraagbare ziekte. Men dacht dat het syfilis was in het vierde stadium. Ook Damiaan moest van de kerk een syfilisonderzoek ondergaan”, zegt de Vlaamse journalist en wetenschapper Hilde Eynikel.

Zij kreeg inzage in de geheime archieven van de paters Picpus, de congregatie waar Damiaan toe behoorde. De paters gaven haar die toestemming na het verschijnen van Eynikels Damiaan-biografie.

Eynikel verwerkte het materiaal uit de geheime archieven tot een dissertatie. Morgen zal ze commentaar geven tijdens de live-uitzending van de VRT uit Rome, wanneer paus Benedictus XVI pater Damiaan heilig zal verklaren. Bij de plechtigheid zullen koning Albert II en koningin Paola aanwezig zijn, naast premier Van Rompuy, de vice-premiers Vanackere en Milquet, drie federale ministers en de bisschoppen.

Toen de 19-jarige Jozef De Veuster in 1859 als kloosternaam Damiaan koos, naar de Syrische arts en martelaar Damianus, wees niets erop dat hij zijn leven aan zieken zou wijden. De priesterstudent viel op door zijn intellect en moest maar hoogleraar in Leuven worden. Zijn broer, eerder ingetreden, zou als missionaris naar Hawaï gaan, maar kreeg tyfus. Als plaatsvervanger vertrok Damiaan, toen 23, en liet de academische carrière schieten. „Hij was toen een mooie man, dat zie je op de foto’s”, zegt Eynikel.

Als Damiaan tien jaar op Hawaï is, biedt hij zich aan om een korte tijd pastoraal werk te doen op het schiereiland Molokai, waar leprozen in isolement hun dood afwachten. Hij treft er een ordeloze en vreugdeloze samenleving van een paar honderd doodzieke wanhopigen. Eynikel: „Damiaan begreep de noodzaak van de verbanning, maar zette wel in op normalisering. En op het brengen van vreugde. Want daar was toen wel behoefte aan, met drie begrafenissen per week.” De jonge Belgische pater kwam met een vondst: hij richtte begrafenisverenigingen op, waarvan nieuwkomers verplicht lid moesten worden, en schreef wekelijks wedstrijden uit voor de mooiste begrafenis. Voortaan speelden fanfares bij het graf. Vaste prik was ’Muss i denn’, een Duits volksliedje.

Dankzij bezoekers kreeg het werk van Damiaan bekendheid. Samen met de Britse kunstschilder Edward Clifford schreef hij een theorie over palliatieve zorg. Eynikel: „Damiaan merkte dat mensen minder pijn hebben wanneer er gezelschap is. En dat er eerder aanvaarding komt.”

Na het bezoek van een Engelse prinses stroomde er geld uit Britse hogere kringen naar Molokai. „Dat geld was bestemd voor de leprozen, maar verdween in de missiekas. We weten niet waar het is gebleven. In een laatste briefje dat Damiaan vlak voor zijn dood schreef vroeg hij om geld voor twee knikkerzakjes. Voor de weesjongens. Voor het aankwam, was hij overleden. Het commentaar was dat het verspilling was.”

De Belgische pater was ook op medisch gebied zijn tijd vooruit, ontdekte Eynikel bij bestudering van de archieven. „Hij had een Chinees geneesmiddel gevonden en wilde weten of dat werkte. Hij testte het op twee groepen. De ene kreeg de pillen, en de andere groep kreeg pillen die hij zelf ’s avonds thuis had opengemaakt om er een neutrale vulling in te doen. Een zelfgemaakt placebo inderdaad. Maar let wel: hij deed dit in 1880. En het onderzoek met een placebo is pas vanaf 1924 officieel geworden.”

Volgens Eynikel hebben conservatieve stromingen in de rk kerk gepoogd Damiaan al tijdens zijn leven ’onder de mat te schuiven’. Er kwamen geruchten over seksuele contacten van de leprozenpater, gevoed door het idee dat lepra van seks kwam. „Vier keer moest Damiaan een onderzoek ondergaan of hij geen syfilis had. Dat betekende dat zijn edele delen onderzocht werden. In de archieven las ik wat de arts schreef: Damiaan weende tijdens het onderzoek.”

Eynikel raakte, hoewel zelf niet erg gelovig, steeds meer onder de indruk van de leprozenpater. „Ik sta er achter dat hij in de bekendheid komt. Hij heeft zich ingezet voor mensen die leden aan een ziekte met een seksuele connotatie en die in isolement terecht kwamen. Een ziekte die toen ongeneeslijk was, al kende men al wel de bacil die de ziekte veroorzaakt. Lepra is wat dat betreft te vergelijken met aids. Ook daar is een seksuele connotatie bij. Maar je kunt ook aids krijgen van een bloedtransfusie.”

Damiaan is vanaf morgen de heilige van de leprozen en de aidslijders. Ondertussen blijft de rk kerk condooms verbieden. Geeft de heiligverklaring van pater Damiaan meer kans dat de rk kerk wel condooms zal toestaan? „Condooms helpen de pandemie van aids een beetje te beperken. Ik weet wel dat de bisschop van New York een keer een vliegtuig heeft doen omkeren dat vol gratis Durex-condooms op weg was naar Afrika. Ik heb daarna gezegd dat de kerk moet oproepen dat er iets gedaan wordt in ontwikkelingslanden aan het leed op zo grote schaal van hiv en aids. Ik hoop dat de heiligverklaring van pater Damiaan helpt als stimulans om tolerant te zijn. Hij was heel tolerant. Van daaruit streefde hij naar een normale omgang.”