Angst kiest niet links, maar voor behoud, tenzij....

Het is verleidelijk de uitkomst van de Europese verkiezingen als bij toverslag inzichtelijk te maken door de alles en iedereen bedreigende kredietcrisis als voornaamste katalysator aan te wijzen. Het verpletterende verlies van de sociaal-democraten, de opkomst van nationalistisch getinte-, Wilders-achtige partijen en de winst van de Europese Volkspartij van Berlusconi, Merkel, Sarkozy en Balkenende zou dan verklaard kunnen worden met de alles overkoepelende stelling: ’Angst kiest niet links, maar behoudend’.

Het is de bondige samenvatting van deze verkiezingen van de Duitse politicoloog en tv-commentator Karl-Rudolf Korte, zondagavond op de Duitse staatszender ZDF. Ik moet zeggen: er zit wat in. De Sarkozy’s, de Merkels en de Berlusconi’s zijn bij al hun praatjes en vertoon van daadkracht, behoorlijk nationalistisch en behoudend. Geen geëxperimenteer met Turkije, je kaarten zetten op je eigen industrie en vooral ook: niet te veel macht afstaan aan Brussel. Het verklaart tevens het succes van Wilders, die het allemaal nog een graadje krasser wil: never nooit Turkije bij Europa en weg met het Europese Parlement.

Er is één complicatie: juist de socialisten hebben altijd gewaarschuwd voor ongebreidelde marktwerking. Zij ook hebben één en andermaal gepleit voor straffer staatstoezicht op het bankwezen. Uitgerekend zij krijgen de rekening gepresenteerd voor het feit dat de Berlusconi’s en de Merkels het uit de hand hebben laten lopen. Maar hoe wrang ook, dat is een kleinigheidje: anders dan de SP-achtige partijen hebben de socialisten nooit echt stevig aan de rem getrokken. Per saldo waren ze vaak liberaal: zie Labour, zie ook Bos. En toen de kredietcrisis daar was, waren de Merkels er als de kippen bij het roer om te gooien en alsnog de electorale winst op te strijken.

Toch bevalt de analyse me niet. Ze gaat ervan uit dat de kiezer kortzichtig is. Wel van de markt en de globalisering willen profiteren zolang die winst beloven. Maar de hakken in het zand zetten zodra de lasten irritant worden, vanwege de bijbehorende migratiestromen, de Poolse arbeiders en de introductie van een vreemde godsdienst. Als dan ook nog de economie in elkaar ploft, is de verleiding groot de rijen te sluiten om, zoals Wilders het formuleert, als ’een falanx’ de veronderstelde gevaren en bedreigingen te lijf te gaan. Het klinkt krijgshaftig en zo is het ook bedoeld. Ik heb alleen het vermoeden dat kiezers (ook degenen die op Wilders stemmen) zelf ook wel in de gaten hebben dat het zo niet werkt.

Vraag is: wat werkt wel? Wat is in staat de kiezer tot de overtuiging te brengen dat er rekening met hem wordt gehouden en hem het gevoel geeft dat politici zich uitsloven het beste voor hem te bewerkstelligen? Daar is een goed verhaal voor nodig, dat perspectief biedt voor de toekomst. Een Europees verhaal. Want in ons eentje redden we het niet. Dat verhaal ontbrak met als gevolg dat veel kiezers hun stem toch maar uitbrachten op de behoudende krachten, of op Wilders (vanwege het onmachtige gevoel niet gehoord te worden). En helaas, moet ik vaststellen, was het pro-Europese verhaal van D66 en GroenLinks voor velen net iets te sophisticated. Maar het werkte wel. Nu de lauwe partijen in het midden nog.