Bezuinigen op straf

Geen enkel land zet zoveel van zijn burgers vast als Amerika. Maar onder druk van de recessie groeit in het land het besef dat alsmaar meer cellen bouwen in elk geval financieel niet slim is. Voor het eerst laten staten gedetineerden eerder vrij en schaven hun strafbeleid ietwat bij.

Nederland zit niet op Guantánamo-gevangenen te wachten. In de Amerikaanse Senaat vroegen eerder dit jaar senatoren van beide partijen garanties van het Witte Huis dat geen van de 229 terreurverdachten, die vastzitten in een cellencomplex op een marinebasis op Cuba, naar het vasteland van Amerika zou komen. Maar het plaatsje Standish in de staat Michigan roept: ’Laat ze maar komen’.

Standish is trots op zijn Extra Beveiligde Inrichting en wil die tegen elke prijs openhouden. ,,Wij zullen als het moet de meest gevaarlijke gevangenen ter wereld accepteren”, stelt bewaarder Paul Biche. Zijn collega’s en hij zijn blij met berichten dat de regering-Obama overweegt om een gedeelte van die Guantánamo-bevolking naar hun inrichting óf naar een militaire gevangenis in Kansas over te brengen.

De plattelandsgemeenschap van 1500 zielen heeft geen andere keus. Michigan staat diep in het rood en snoeit hard in zijn begroting. Als onderdeel daarvan wil die staat het aantal gedetineerden terugdringen van 51.000 tot 45.000 en drie gevangenissen en vijf cellenkampen sluiten. Dat levert zo’n honderd miljoen euro op. Standish staat op het punt zijn gevangenis te verliezen.

Dat belooft een ramp te worden voor het dorp. De gevangenis is met zijn 340 banen veruit de grootste werkgever van de streek. Die zit toch al met een werkloosheid van 17 procent. Bovendien drijft het dorp voor een belangrijk deel op de 29.000 euro, die de gevangenis elke maand betaalt aan heffingen. Als dat alles wegvalt, moet de plaatselijke school leraren ontslaan, moet de gemeente zijn dienstverlening flink afslanken en gaan middenstanders failliet.

Standish is niet uniek. De afgelopen decennia heeft Amerika in hoog tempo gevangenissen gebouwd. Politici uit plattelandsdistricten knokten om nieuwe complexen naar hun gebied te halen. Die leken een van de weinige mogelijkheden om het snel leeglopende en vergrijzende platteland aan nieuwe banen en nieuwe inkomsten te helpen.

Gevangenissen waren een ongekende groeisector en recessiebestendig. De misdaadcijfers mochten dan vanaf de jaren ’90 op veel plaatsen in Amerika sterk dalen, de gevangenisbevolking groeide elk jaar door. Zaten in 1985 in Amerika 744.000 mensen achter de tralies, momenteel zijn dat er zo’n 2,3 miljoen. Geen land ter wereld zet bij benadering zoveel burgers vast als Amerika.

Die explosieve groei valt vooral te verklaren door de zware straffen, die vanaf de jaren ’70 zijn ingevoerd. Rechters kregen minder ruimte om de straffen te bepalen. Ze moesten hoge minimumstraffen opleggen. De kans op vervroegde vrijlating werd ingeperkt. Kleinere overtredingen bij voorwaardelijke vrijlating, zoals alcoholgebruik of het missen van een afspraak bij reclassering leidden direct tot nieuwe celstraffen.

De staten vervolgden drugshandel en -bezit agressief in hun ’oorlog tegen de drugs’. Met als gevolg dat nu een half miljoen mensen vanwege drugs gevangen zitten, tegen slechts 50.000 in 1980. Een heleboel staten voerden bovendien ’drie-keer-raak-wetten’ in. Die schrijven voor dat iemand bij zijn derde veroordeling automatisch levenslang krijgt. Kiezers steunden het strenge beleid of dwongen dat via referenda af.

Maar het afgelopen jaar zijn staten begonnen hun gevangenisbeleid wat te versoepelen. Naast Michigan overwegen ook andere staten gevangenissen te sluiten en gedetineerden eerder vrij te laten. Kentucky liet sinds vorig jaar al 2300 bajesklanten gaan. Californië heeft de meest ambitieuze plannen. Het wil 27.000 van zijn 170.000 gevangenen vervroegd laten gaan, al is het de vraag of gouverneur Schwarzenegger daar de handen voor op elkaar krijgt. Zijn Republikeinse partijgenoten zijn fel tegen het plan.

De reden voor de versoepeling is officieel een financiële. „Elke staat in Amerika is bezig zijn budgetten af te slanken”, erkende ook Obama’s minister van justitie Erik Holder onlangs in een rede. „Staten en gemeenten ontslaan leraren, ze snijden in de gezondheidszorg of zetten de naschoolse opvang voor kinderen stop. Maar bijna overal blijven de kosten voor detentie stijgen. Dat valt economisch niet langer op te brengen.” In veel staten slurpen gevangenissen meer dan tien procent van de begroting op.

Maar er speelt meer, zegt Ryan King van het Sentencing (Vonnissen) Project, een organisatie die voor een ander justitiesysteem ijvert. De recessie geeft „politieke dekking” aan bestuurders die eigenlijk gewoon die harde aanpak willen bijstellen. Minister Holder gaf regionale bestuurders in zijn rede niet alleen te verstaan dat het gevangenisstelsel onbetaalbaar wordt, maar ook dat nóg meer cellen bouwen en nóg meer mensen achter tralies zetten de misdaad niet verder terug zullen dringen.

,,De meeste misdaden in Amerika worden begaan door mensen die al eerder misdrijven hebben gepleegd”, stelde Holder. „Zo’n 67 procent van de ex-gevangenen uit de staatsgevangenissen en 40 procent van de ex-gedetineerden uit federale gevangenissen worden binnen drie jaar na vrijlating opnieuw gearresteerd. Als wij dat percentage recidivisme kunnen verlagen, dringen we wél direct de criminaliteit terug.”

Allerlei staten zijn daar het afgelopen jaar al mee aan de slag gegaan. In het conservatieve Kansas werd een wet goedgekeurd die voorwaardelijk vrijgelatenen niet voor kleine overtredingen, zoals het missen van een drugs- en alchoholtest, automatisch de bajes ingooit. Elk jaar bestond twee derde van de nieuwe gevangenen in Kansas uit zulke overtreders. Door de maatregel is dat aantal direct met éénvijfde afgenomen.

New York zwakte dit jaar zijn draconische drugswetten af, waarbij iedereen die met een kleine hoeveelheid drugs op zak werd gepakt, minstens vijftien jaar kreeg. Gouverneur Schwarzenegger van Californië wil ook een aantal strenge straffen afzwakken. Het Congres in Washington keurde afgelopen jaar een ’tweede-kans-wet’ goed. Afgevaardigden van beide partijen stelden dat investeringen in opvang en werkbegeleiding voor ex-gedetineerden het recidivisme terugdringt, en zich dubbel en dwars terugverdienen.

„De crisis heeft politici gestimuleerd om hun oude ideologische stokpaardjes [over misdaad] niet langer te berijden en zich meer te richten om wat werkt”, zo meent Marc Mauer van het Vonnissen Project. Van een echte kentering is nog geen sprake. Eind vorige maand bracht zijn organisatie een rapport uit waaruit blijkt dat het aantal veroordelingen tot levenslang een absolute recordhoogte bereikt heeft.

Landelijk gezien heeft één op elke tien gevangenen nu levenslang. In het Californië van Schwarzenegger is dat één op de vijf. De gouverneur en oud-filmster morrelt daar in zijn recente plannen niet aan en wijst in de praktijk de meeste verzoeken om gratie of voorwaardelijke vrijlating af. Omdat het publiek dat wil. Toch is Ryan King van het Vonnissen Project niet somber. ,,Er heerst nu toch een andere sfeer.”