Zoeken naar lichtpuntjes in het dal

Aan slecht economisch nieuws geen gebrek dezer dagen. Zo kampten bedrijven in december met een forse inkrimping van het aantal orders uit binnen- en buitenland, bleek gisteren uit de zogeheten inkoopmanagersindex van de Nederlandse Vereniging voor Inkoopmanagement (NEVI).

De hoeveelheid onvoltooid of nog niet uitgevoerd werk daalde dan ook in een recordtempo. Dat ruimt ongetwijfeld lekker op, maar heeft ook ingrijpende gevolgen voor de werkgelegenheid. Hoe diep het economische dal wordt, en wanneer het herstel inzet, daarover lopen de ramingen zeer uiteen. Zo voorziet het Centraal Planbureau 0,75 procent krimp in 2009. Oud-minister van financiën Ruding raamt een teruggang van 3 procent alleen al in het eerste kwartaal van dit jaar.

Of de glijvlucht van de AEX zijn dieptepunt heeft bereikt, daar valt vooralsnog geen zinnig woord over te zeggen. Na meer dan een halvering van de AEX-index in 2008 kan het alleen maar beter worden, zou je denken. Maar hoe steekhoudend dat argument is, zal moeten blijken. En ondanks alle internationale miljardeninjecties om de bankensector weer vlot te trekken, komt het geldverkeer nog moeizaam op gang.

Tussen alle onheilstijdingen is het zoeken naar de lichtpuntjes. En toch biedt de crisis ook kansen. Kansen op een evenwichtiger arbeidsmarkt, op een duurzamer energievoorziening, op evenwichtiger mondiale verhoudingen.

Soms wekt het argwaan, de wildgroei aan groene producten en diensten. Zo rees afgelopen jaar onder een deel van de inmiddels 2,7 miljoen Nederlandse afnemers van groene stroom de vraag: waar komt het vandaan, worden we genept?

De schone bronnen die onze groene stroom via aangekochte certificaten garanderen, staan in het buitenland. Typerend: Nederland ontpopt zich tot veelbelovende proeftuin – met stroom uit tonnen kippenpoep en zonnepanelen als ware het inpakpapier – maar in de eigen vraag naar schone energie kan Nederland bij lange na niet voorzien.

Dit jaar kan een keerpunt zijn. Dat is vaker aangekondigd, maar de mondiale financiële crisis maakt een verschil. Niet alleen omdat een omslag naar schone energievormen een antwoord op werkloosheid biedt en investeringen de economische motor een zwengel geven.

Essentiëler is de parallel tussen de verachting van graaicultuur in de financiële sector en afkeer van graaicultuur in kolenmijnen en gasvelden. Behoedzaam vooruitdenken wint terrein.

Zo zijn crisis en duurzaamheid onlosmakelijk verbonden. Niet voor niets werd in de Tweede Kamer geopperd om eventuele winst uit de kersverse Nederlandse ’staatsbanken’ te besteden aan schone energievoorziening. Curieus, hoe een financiële ramp het langverwachte turbinepark van 600 megawatt in de Noordzee dichterbij brengt.

„De VS zijn verslaafd aan schulden”, zei David Walker, oud-hoofd van de Amerikaanse Rekenkamer onlangs. Met een staatsschuld die onder George Bush is verdubbeld tot 11.500 miljard dollar en een begrotingstekort dat oploopt naar 1000 miljard dollar loopt, worden Amerikanen gedwongen zuiniger te leven.

Barack Obama moet op een zeker moment het Amerikaanse huishoudboekje weer op orde brengen. Het ongebreidelde consumentisme kan niet jarenlang standhouden. De uitgaven moeten teruggedrongen worden en Amerikanen kunnen op lange termijn niet onder belastingverhoging uit.

Aan de andere kant van de oceaan dwingt de economische crisis Chinezen ertoe meer te gaan consumeren. Jarenlang zat de consument op zijn geld. Chinezen spaarden massaal voor goed onderwijs voor de kinderen en een oudedagsvoorziening.

Het is niet alleen de Chinese consument die de hand op de knip houdt, ook de overheid spaart zich rot. De staatsbegroting kent een overschot, de staatsschuld is laag en de belastinginkomsten stijgen ieder jaar.

Nu de exporten naar het Westen inzakken, moet de overheid de eigen economie stimuleren. Het stimuleringspakket van 486 miljard dollar moet daaraan bijdragen.

De crisis biedt kansen voor Amerikanen die zuiniger moeten leven en Chinezen die meer moet consumeren. Dat leidt tot een wereldeconomie die meer in balans komt.

Werknemers die een paar maanden gedwongen thuis zitten met geld uit de WW-pot: zou het genoeg zijn om Daf, ASML en andere noodlijdende bedrijven uit het dal te trekken?

De regeling van minister Donner voor tijdelijke werktijdverkorting zal vast niet ieders hachje redden. Het Centraal Planbureau denkt dat in 2010, als de economie volgens de huidige ramingen alweer wat aantrekt, zo’n 600.000 mensen zonder baan zitten. Niet voor een extra lange kerstvakantie, maar mogelijk zeer langdurig.

Dat wordt even wennen voor de vakbonden en werkgevers, na jaren van dalende werkloosheid en oplopende personeelstekorten. Gelukkig hielden zij zich al met meer bezig dan de jaarlijkse strijd over een procentje meer of minder. Maar ook een toch wat vager thema als ’plezier in je werk’ prijkte opeens prominent op de vakbondsagenda.

De komende jaren wordt dé grote klus voor sociale partners om mensen aan het werk te houden. Zo niet in hun eigen baan, dan toch op een nieuwe werkplek. Hopelijk ontwikkelen ze manieren om via bemiddeling en scholing een arbeidsmarkt te ontwikkelen die als een harmonica kan reageren op veranderingen in de economie en de vraag naar personeel. Daar heeft Nederland ook na deze crisis plezier van –want vroeger of later komt er wel weer één.

Bonden en werkgevers wacht een zware, maar – als het goed gaat – zeer dankbare taak.

Een daling van de huizenprijzen mag de woningbezitter een kleine kater bezorgen, voor starters breken er wellicht betere tijden aan. De laatste jaren rezen de huizenprijzen de pan uit. Intussen dalen ze; een klein procentje in november volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Maar iedereen die wat voorstelt op de woningmarkt houdt voor komend jaar rekening met een behoorlijke daling. Topman Heemskerk van Rabobank hield het onlangs op 20 procent. Meer realistisch lijkt de schatting van de bouwsector. Zij spreken van een procent of tien. De gemiddelde woning zou daarmee zo’n 25.000 euro goedkoper worden. Dat biedt starters weer wat meer perspectief op een eigen huis.

Een kanttekening daarbij is dat starters vaker bereid zijn zich (te) diep in de schulden te steken omdat ze koste wat kost die ene – vaak veel te dure – woning willen. In dat licht is het prima dat geldverstrekkers afgelopen jaar voorzichtiger zijn geworden met het geven van risicovolle hypotheken.

Starters hoeven echter niet te vrezen dat hypotheekverstrekkers de teugels strakker aanhalen. Volgens banken en intermediairs zijn de normen voor starters niet aangescherpt, wel de toepassing van de regels. Nog steeds wordt 80 procent van de hypotheekaanvragen gehonoreerd, aldus de Vereniging Eigen Huis.

In alle overige gevallen krijgen aanvragers gewoon een lagere hypotheeklening.

Het stond al een tijdje te boek als onontkoombaar, maar door de hoge kosten en weerbarstige regelgeving deinsde iedereen er steeds weer voor terug. De aanleg van een nieuw telecommunicatienet, van glasvezel, lijkt nu echter uitgerekend door de crisis versneld te gaan worden.

In Nederland staan KPN en Reggefiber op het punt voor vijf miljard euro of meer een nationaal glasvezelnet aan te leggen. In tijden van economische neergang zijn zulke investeringen uiteraard welkom als manna uit de hemel. Toezichthouders Opta en NMa kwamen onlangs af met de benodigde goedkeuringen en regelgeving. Daardoor kan dit jaar worden begonnen met de aanleg van een telecomnet, waarmee Nederland weer jarenlang een koppositie in de ICT-economie kan innemen.

Amsterdam lijkt een van de eerste grote steden te worden die hiervan profiteren. „De verwachting is dat het fijnmazige van-deur-tot-deur-glasvezelnetwerk een enorme impuls zal geven aan de economie en dankzij allerlei specifieke toepassingen ook aan de sociale cohesie”, betoogde burgemeester Job Cohen in zijn nieuwjaarstoespraak.

Niet alleen Nederland moderniseert het telecomnet. Verwacht wordt dat Barack Obama na zijn inauguratie op 20 januari modernisering van het Amerikaanse breedbandnet tot een van zijn speerpunten zal verklaren waarmee hij de Amerikaanse economie weer uit het slop wil halen.