WOII in de cinema

In Michael Verhoevens ’Das schreckliche Müdchen’ (1990) wil de Beierse huisvrouw Sonja Wegmus een opstel schrijven over haar stad in het Derde Rijk. De notabelen in deze fictieve provinciestad Pfilling hebben zich altijd op de borst geklopt dat ze zich meer dan normaal tegen de nazi’s verzet zouden hebben. Dat moest maar eens op papier worden vastgelegd. Toch vinden haar stadsgenoten zo’n opstel gek genoeg geen goed idee. Er gaat een steen door haar ruit. Haar poes wordt tegen de deur gespijkerd.

Sonja laat zich de mond niet snoeren. Het gemeentearchief moet openbaar. En ja hoor, het viel wel mee met het verzet. Wegmus vindt in het Beierse Pfilling evenveel meelopers en nazi’s als in willekeurig welke andere Duitse provinciestad.

Het op ware gebeurtenissen gebaseerde ’Das schreckliche Müdchen’ raakte in 1990 een gevoelige snaar in Duitsland. Dat zo’n beetje iedereen in het verzet had gezeten, wat men in Nederland na de oorlog ook wel riep, viel in Duitsland uiteraard lastiger hard te maken, maar wie naar de Duitse speelfilms over de oorlog kijkt, zou het bijna kunnen gaan geloven. Ook in de Duitse films over de oorlog worden de nazi’s zelf lange tijd ontweken. Liever concentreert men zich op slachtoffers van de jodenvervolging (The Comedian Harmonists, Aimée und Jaguar) of op de dappersten die de nazi’s tegenwerkten.

Twee films zijn er gemaakt over Sophie Scholl, de verzetsheldin uit de studentenverzetsgroep ’Die weisse Rose’. Margarethe van Trotta maakte in 2003 ’Rosenstrasse’ over een straat in Berlijn waar niet-joodse echtgenotes hun joodse mannen proberen te verbergen. De aanslag op Hitler door ex-nazi Graaf von Stauffenberg leverde een Duitse tv-film op, nog voordat Tom Cruise ’Valkyrie’ maakte. En daarnaast zijn er verschillende Duitse speelfilms over de buitenstaanders, de klokkenluiders die tegen de stroom in hun minder opwekkende boodschap verkondigden en daarbij hard op hun trommels roffelden. Zoals de al genoemde onverschrokken Sonja in ’Das schreckliche Müdchen’ en natuurlijk de brutale Oscar uit Schlöndorffs ’Die Blechtrommel’.

Het echte kwaad, inclusief zijn banaliteit, bleef zo lange tijd kunstig buiten beeld in de Duitse cinema. De jaren van het Derde Rijk drongen zich wel indirect op in Fassbinders films, die stuk voor stuk de geur van het donkere Duitse verleden ademen. Zoals ’Die Ehe der Maria Braun’ waarin de weduwe/zakenvrouw Maria Braun (Hannah Schygulla) symbool staat voor pragmatiek en verdringing tijdens de wederopbouw. Ook ontkom je niet aan dat verleden in Edgar Reitz’ baanbrekende tv-serie ’Heimat’ die van 1916 tot 1989 gaat en waarin de nazi’s geen mythische, afschrikwekkende figuren zijn, maar bijna familie, een zoon die lid wordt van de NSDAP, een neef die sterft aan het Oostfront.

Maar over het geheel genomen blijft de beerput decennialang gesloten. Tot in 2004 Hitler zelf op het witte doek belandt en Bruno Ganz zijn hondje aait. ’Der Untergang’ slecht met zijn ’menselijke’ Hitler een ultiem taboe; hier gaat de blik naar binnen, de bunker in, en eigenlijk is er vanaf dan geen donkere hoek meer veilig. Er zijn films mogelijk vanuit het perspectief van de daders, er komen verschuivingen in de verhalen van de slachtoffers.

Zo vertelde het Oscar-winnende ’Die Fülscher’ twee jaar terug het verhaal van de Joodse valsemunters die in concentratiekamp Sachsenhausen samenwerkten met de nazi’s om te overleven maar die zo ook wel de oorlogsindustrie ondersteunden. Vorig jaar verscheen de verfilming van het oorlogsdagboek ’Eine Frau in Berlin’ waarin een anonieme schrijfster verslag doet van de bevrijding door de Russen die zich, nadat ze Berlijn zijn binnen getrokken, op de Duitse vrouwen storten. Deze verkrachte Duitse vrouwen waren óók oorlogsslachtoffer; boek en film geven nuanceringen aan waar eerder geen oog voor was.

Voor Nederland kun je je afvragen of er na de herhaling van zetten in ’Zwartboek’ nog wel een oorlogsverhaal te vertellen is, of de meer smeuige dan waarheidzoekende film van Verhoeven de Tweede Wereldoorlog niet definitief tot niet meer dan een decor voor thrillers en avonturenfilms heeft gebombardeerd. In Duitsland staan de deuren van de archieven echter nog maar pas op een kier, die herbergen nog heel veel mogelijke, verder verklarende verhalen.