De handjes van Luther

Maarten Luther genoot aanzien als de grote voorman die de Bijbel virtuoos en vrij in het Duits had vertaald. Onder anderen door hem is er veel Duitse invloed op de Nederlandse taal geweest. „Dat is zondermeer toe te schrijven aan de Nederlandse Lutherse bijbelvertaling uit 1648”, vertelt taalkundige Nicoline van der Sijs. „Ãœberhaupt en Weltschmerz herleiden we nog wel tot het Duits, maar de Duitse invloed is veel groter. Vroeger zei men: ’Hij wast hem’. Nu zeggen we: ’Hij wast zich’. Die introductie van het wederkerend voornaamwoord komt uit het Duits. En neem woorden als: Heiland, diefstal en, heel opvallend, inburgeren. Dat is óók Duits.”

Vanaf morgen staat de lutherse bijbelvertaling uit 1648 op internet. Inclusief Luthers kanttekeningen. Het is de vijfde oude bijbelvertaling die op bijbelsdigitaal.nl te lezen is. Dankzij Nicoline Van der Sijs.

„Oorspronkelijk was het mijn idee om de Statenbijbel voor onderzoek te digitaliseren omdat die vertaling voor de Nederlandse taal heel belangrijk is. Die vertaling komt direct uit het Grieks en Hebreeuws. De vroegste bijbelvertalingen in het Nederlands ontbraken op het internet. Daarop deed ik een oproep aan vrijwilligers om die teksten te digitaliseren. Ruim 350 mensen boden zich aan: taalkundigen, theologen, maar ook een politiecommissaris en computerdeskundigen.”

Het enthousiasme onder de vrijwilligers is groot ondanks het ’zware werk’. „De taal is anders, gotische letters zijn moeilijk te lezen en ze zijn soms in spiegelbeeld afgedrukt. Die bladzijden werden met de hand gezet en zetters wilden wel eens een lettertje fout zetten. Het gaat om 1,2 miljoen woorden. Primaire tekst plus kanttekeningen. Echt van Luther zijn de ’handjes’ die hij in de kantlijn plaatste. Duimpje omhoog voor het begin, duimpje opzij voor het einde van wat in zijn ogen een kernspreuk was. Die konden predikanten gebruiken om hun preek op te baseren. Waarom hij handjes gebruikte? Nou, hij had gewoon een ongebruikt symbool nodig, net zoals ze het apestaartje kozen toen ze een ongebruikt teken wilden reserveren voor e-mail.”

Als taalkundige is Van der Sijs geïnteresseerd in grammatica en woorden. „Maar ook voor theologen is woordkeus belangrijk. Uit eerdere digitaliseringen bleek dat de Leuvense bijbelvertaling (1548) stukken uit de Delftse (1477) heeft overgenomen. In de Luthervertalingen zijn veranderingen aangebracht in de handjes. Wat zegt dat over de religieuze beleving?”

„Wat mij interesseert is het gegeven dat precies in die periode, in de 16de en 17de eeuw de standaardtaal is ontstaan. Daarvoor waren er alleen maar regionale dialecten. Doordat men dagelijks in de Bijbel las, werd eenduidige taal mede gevormd. Het gaat om bijzonder talig én religieus erfgoed.”