Ex-Wereldboekenstad

Amsterdam was een jaar Wereldboekenstad. Maar was dat wel zichtbaar genoeg?

Misschien is het u ontgaan, maar Amsterdam was het gehele afgelopen jaar Wereldboekenstad. Tientallen evenementen moesten Amsterdam ’op de kaart zetten’ als centrum voor de leescultuur. Vanavond wordt de prestigieuze Unesco-titel overgedragen aan Beiroet, dat nu een jaar lang mag proberen de aandacht op literatuur en lezen te vestigen.

Het kleine projectbureau aan de Nieuwe Turfmarkt onder leiding van directeur Lidy klein Gunnewiek maakt zich op voor de laatste krachtsinspanning: het slotevenement waarbij burgemeester Job Cohen de fakkel symbolisch overdraagt aan de Libanese hoofdstad. En een spectaculair publieksevenement, met optredens en vuurwerk. „Natuurlijk, we hebben het druk”, zegt Klein Gunnewiek laconiek. „Maar het loopt allemaal prima. Zoals het hele jaar eigenlijk.”

De organisatie heeft zich vanaf het begin gericht op een breder thema dan ’lezen’. Klein Gunnewiek: „Wij hebben het thema verbonden met ’open book, open mind’. Het ging ons niet uitsluitend om het lezen, maar ook om vrijheid van denken.”

Daarbij werden drie ’iconen’ ingezet: Spinoza, Anne Frank en Annie M.G. Schmidt. Dat werd niet als beperkend ervaren, integendeel. „Allerlei organisaties konden goed uit de voeten met deze thema’s en iconen. Van Amnesty International tot het Rijksmuseum.”

Want het was nooit de bedoeling dat Amsterdam Wereldboekenstad het hele jaar zelf zou vullen met nieuwe activiteiten. Er werd intensief samengewerkt met andere organisaties, ook bij evenementen die toch al georganiseerd zouden worden, of zelfs jaarlijks terugkeren, zoals Gedichtendag of de Week van de Poëzie. „Waaruit die samenwerking bestond en hoe die werd ingevuld, wisselde sterk per evenement en partner. Het ene stadsdeel richtte de activiteiten misschien op kinderboeken, het andere vond sociale cohesie belangrijker.”

Dat lijkt de kracht maar ook de zwakte te zijn van een titel als deze. Is Amsterdam als Wereldboekenstad zichtbaar genoeg geweest? De directeur denkt van wel. „Een jaar lang een spanningsboog vasthouden, dat kan natuurlijk niet. We hebben het daarom geconcentreerd op een aantal momenten.” Zoals de openingsweek en de slotweek. Poëzie in het Park, waarbij van het Bijlmerpark tot het Sloterpark poëzie is voorgedragen. Er zijn wedstrijden en ontmoetingen georganiseerd. Ook Amsterdam Kinderboekenstad was een succesvol eigen project, op scholen, in bibliotheken, theaters en op allerlei andere plaatsen. En internationale activiteiten, zoals een congres over persvrijheid. „Voor Amsterdammers was zoiets misschien minder zichtbaar, daarbuiten des te meer.”

Amsterdam Wereldboekenstad heeft bij elkaar 2,6 miljoen euro gekost, bijeengebracht door verschillende subsidiënten. De gemeente Amsterdam, het ministerie van OCenW, verschillende fondsen en een aantal bedrijven. „Dat geld hebben we voor een groot deel zelf bij elkaar moeten krijgen”, zegt Klein Gunnewiek. „Overheden, bedrijven en fondsen waren eerst allemaal wat afwachtend. We moesten ons eerst bewijzen, en dat is natuurlijk heel lastig met iets eenmaligs.”

Zo lang bestaat het concept ook nog niet. In 2001 is de Unesco begonnen de titel jaarlijks aan een stad toe te wijzen. Onder meer Madrid, Turijn, New Delhi en Bogotá zijn Wereldboekenstad geweest. „We hebben met hen overlegd, zodat we konden leren van fouten of juist van ’best practices’ van anderen. Nu hebben wij contact met Beiroet, dat na ons World Book Capital wordt. Zij willen bijvoorbeeld ook graag gaan werken met het thema vrijheid van meningsuiting, en met iconen. Misschien zelfs met Spinoza: die is tot ver over de grenzen bekend en geliefd.”