Spirituele naam en methode zijn duur

Spiritualiteit hoort het persoonlijk gewin te boven te gaan. Maar tegenwoordig is spiritualiteit ook commercieel, met bijbehorende patenten en copyrights. Is de goddelijke koopwaar tegen concurrenten te beschermen?

Aanhangers van de klassieke religies zijn steevast blij als anderen hun boodschap overnemen en van de daken gaan schreeuwen.

Geen evangelist zou het in zijn hoofd halen copyright te claimen voor: ’Jezus is Heer’. Wie het islamitisch gebed over de wereld wil verspreiden, zou door de meeste moslims worden toegejuicht.

Bij verschillende nieuwe spirituele methoden ligt dat anders. Die zien hun geloof ook als handelswaar dat verkocht kan worden. En dus ook gestolen. Maar gemakkelijk is de bescherming van de goddelijke koopwaar niet. Dit weten ze inmiddels bij de scientologykerk.

Meer dan een decennium was de Nederlandse scientologykerk in een juridisch gevecht verwikkeld met onder anderen publiciste Karin Spaink vanwege het recht dat de kerk deed gelden op bescherming van haar ’geheime kennis’.

Veel van de teksten waren echter al jaren op internet te vinden, en de rechter bepaalde dan ook dat er vrij uit geciteerd mocht worden. Scientology zocht het hogerop, maar koos uiteindelijk eieren voor haar geld en blies de zaak bij de Hoge Raad zelf af.

De ook in Nederland geïntroduceerde bikram-yoga claimt copyright op de naam en methode. Natuurlijk niet om het geld, stelt de organisatie van de Indiase Amerikaan Bikram Choudhury. Bikram heeft al genoeg Rolls-Royces voor de deur staan. En de Hollywoodsterren lopen bij hem de deur plat.

Nee, in plaats van om geld gaat het volgens Bikram om de veiligheid. Zijn oefeningen zouden zo krachtig zijn dat verkeerd gebruik tot blessures kan leiden. Het copyright moet zoiets voorkomen, zegt hij. Wie Bikram – naam of methode – zonder toestemming gebruikt, kan rekenen op een rechtszaak. Alleen leraren die een opleiding van Bikram hebben gekocht, mogen deze yoga geven.

In 2002 heeft Bikram zijn yoga-oefeningen in de Verenigde Staten bij het merkenbureau laten registreren.

Toen de Indiase overheid daar achter kwam, heeft ze een heel leger historici aan het werk gezet om alle yogahoudingen te inventariseren die in de Veda’s en andere hindoeïstische geschriften van Indiase bodem staan. Niet om Bikram nog te stoppen, maar om in de toekomst beter voorbereid te zijn op commerciële uitbaters van wat beschouwd wordt als traditioneel nationaal erfgoed.

Overigens stelt de baas van het merkenbureau van de Verenigde Naties dat hier een probleem ligt waar nog verder op gestudeerd moet worden. Patenten zijn iets westers, en worden alleen verstrekt voor ’Eureka-uitvindingen’. Hoe uitingen van collectieve creativiteit van een volk, in stand gehouden over de generaties, moet worden beschermd is nog niet helemaal duidelijk.

Het patent en het copyright van Bikram maakt in Nederland weinig indruk. Bikram-yoga is populair dus zijn er kapers op de kust. Zo biedt Sauna en Beauty centrum Zwaluwhoeve te Veenendaal bikram-yoga aan. Woordvoerder Marieke Hop zegt nog geen last met Bikrams organisatie te hebben gehad.

Ook Chris Knibbe van het pas geopende yogacentrum Goyume in Amsterdam heeft nog geen problemen met Bikram. Knibbe geeft volgens het recept van Bikram ’hot yoga’, een vaste volgorde van oefeningen in een hete ruimte. Hij verweert zich: „Bikram geeft de gewone traditionele hatha-oefeningen. Die zijn van iedereen. Wij hebben een variatie op bikram-yoga gemaakt omdat we bikram-yoga net even te gelikt vinden. Je doet daar je oefeningen voor spiegels, ze doen zelfs aan kampioenschappen. Hoe westers kan het worden? Yoga gaat om loslaten, om het je naar binnen keren. Bikram heeft goed begrepen wat een bepaald slag westerlingen wil, maar van yoga snapt hij minder.”

Wie copyrights claimt, heeft in de praktijk vaak het nakijken als anderen hun rechten schenden. Niet alleen tegen het verspreiden van heilige teksten en het gebruik van merknamen is weinig te doen, ook de spirituele methoden zelf zijn nauwelijks tegen concurrenten te beveiligen. De scientologykerk, Avatar en de reiki-alliantie hebben inmiddels te maken met afvalligen die een vergelijkbare leer en methode zijn gaan aanbieden, maar dan tegen een veel lagere prijs.

In het geval van scientology en Avatar werd dat geen succes. Rons Org heet de club ex-scientologen die het gedachtegoed van stichter Ron Hubbard wel de moeite waard vinden, maar de strakke scientology-organisatie met haar hoge prijzen niet. Hun aantal slonk rap na een enthousiaste start, vertelt een zegsman. Op het moment is er geen enkele cursus via Rons Org te volgen. Scientology op haar beurt, verzwakt als ze is, laat de bui maar liever overwaaien dan zich weer te storten in dure procedures.

Ook Avatar, een organisatie die dure en geheime cursussen ’creëer je eigen werkelijkheid’ aanbiedt, heeft haar openbaarmakers die gratis de leer van stichter Harry Palmer aanbieden. Ex-avatar-master Ronald Cools heeft een in de VS wegens copyrightschending verboden boek over hoe Avatar werkt in het Nederlands vertaald en hij verkoopt het via Marktplaats. Cools over zijn motivatie: „Als je werkelijk gelooft dat jouw leer de mensheid kan redden, dan ben je kwaadaardig als je dat vervolgens geheim wilt houden en alleen voor wie je veel geld betaalt beschikbaar stelt.”

Hij noemt de combinatie van spiritualiteit en geld een ’ziekmakend koppel’. Cools kreeg geen juridische problemen met Avatar, wel werd hij slachtoffer van een zwartmaakcampagne op internet.

Ook Jeta Eggers, die een site heeft waarop al het geheime avatarmateriaal gratis is te downloaden, heeft nog geen problemen met de organisatie van avatar gehad. De site is niet bedoeld om de avatar goedkoop aan te bieden, maar om aspirant-cursisten af te schrikken.

Het ooit zo dure reiki is tegenwoordig wel voor een prikkie te koop. Reiki is een methode om veronderstelde spirituele energie over te dragen waardoor mensen zouden kunnen genezen. Aanvankelijk werd deze methode exclusief toegepast door volgens een strak stelsel van gecertificeerde ’masters’ die lid waren van de reiki-alliantie. Ze hebben afgesproken 10.000 euro te rekenen voor de belangrijkste inwijdingsgraad die toegang geeft tot het masterschap. De hoge prijs zou nodig zijn omdat voor westerlingen pas iets waardevol is als het duur is, stelde men.

Maar de macht van de alliantie is gebroken doordat masters de alliantie als een ’niet-authentieke’ richting gingen zien, en ver onder de prijs gingen werken. Tegenwoordig zijn er allerlei variaties op het oorspronkelijke systeem te vinden. Velen bieden reiki alleen nog gratis aan, en ook de dure master-initiatie is tegenwoordig voor niets te krijgen.

Ton Driessen, die ooit aan de bakermat van de alliantie stond, zegt dat de alliantie een slapend bestaan leidt en dat van enige handhaving van copyrights geen sprake meer is. Ook hij is uit de alliantie gestapt maar blijft de hoge prijzen wel rekenen: „Ik draai er niemand de arm voor uit de kom. Alle waar naar zijn geld.”