Trainerende splintergroep

De affaire-Richard Williamson houdt de gemoederen bezig.

Met de jas nog aan staan de vier zojuist weer toegelaten bisschoppen van de priesterbroederschap Pius X in de hal van de rk kerk. Onder hen is Richard Williamson. De meest uitgesproken en extreme van de vier. Openlijk provoceert hij paus Benedictus, die hem gebood toe te geven dat er een holocaust geweest is. Eerst nog even de bronnen bekijken, wimpelde Williamson af. Bestaat er een ernstiger manier van traineren, kwetsen, provoceren?

Jarenlang verkeerde Williamson in het isolement van gelijkgezinden, de priesterbroederschap Pius X. In een seminarie in Argentinië, ver weg van Rome of van de kritische West-Europese theologen, leidde hij priesterstudenten op.

Nu paus Benedictus, na jaren voorbereiding, de deur van de rk kerk heeft opengezet voor Williamson en de zijnen, rijst de vraag waar dat goed voor is. Misschien is het beter voor Williamson om zo openlijk terechtgewezen te worden en geconfronteerd te worden met de verwerpelijkheid van zijn opvattingen.

„In eerste instantie vind ik dat die vier bisschoppen, ook Williamson, binnen de rk kerk horen.” zegt Alja Tollefsen, oudkatholiek priester. „Je kunt mensen niet weigeren omdat ze zondig zijn. De hele kerk zit vol zondaars. Maar het probleem is, dat het om bisschoppen gaat. Iemand met zulke denkbeelden als Williamson kun je geen autoriteit laten uitoefenen.”

Wat vindt Gerard de Korte, de bisschop van Groningen-Leeuwarden?

„Ik word heen en weer geslingerd,” bekent hij. „Ik heb grote aarzelingen. Williamson en de drie anderen van de broederschap Pius X staan bij wijze van spreken met de jas aan in de hal. Wat mij betreft kunnen ze pas verder binnenkomen als ze de uitgangspunten van Vaticanum II erkennen en de ontoelaatbare relativering van het lijden van het joodse volk herroepen. Het is de vraag of ze het gezag van de rk kerk niet enorm beschadigen.”

Is Pius X in een geïsoleerde positie misschien niet toch gevaarlijker? Bisschop De Korte: „Misschien hebben ze gedacht: in het isolement ligt onze kracht. Het is een splintergroep, met een half miljoen aanhangers op de een miljard katholieken wereldwijd.”

Bij de vraag of bisschop Williamson nu wel of niet opgenomen moet worden in de rk kerk, wil Alja Tollefsen onderscheid maken tussen theologische en politieke bezwaren.

„De kerk moet iedere zondaar de hand reiken en hem meetrekken, de goede weg op. Het is een misvatting dat de kerk uit alleen perfecte mensen bestaat. We zijn een hele verzameling leerlingen, we moeten veel leren en daarbij gaat geregeld iets mis. Juist vanuit die gedachte mag je niemand weigeren. Dat is het theologische deel. Maar daarna komt het politieke probleem, hoe los je dat op? Dat is net zo’n dilemma als een pedofiel in de kerk opnemen, en vervolgens denken: hoe doen we het met de kinderkerk? „

Bisschop De Korte: „We hebben hier te maken met een reactionaire splintergoep, die een doodlopende weg is ingeslagen. Heel onsmakelijk en onfris. Zij grijpen terug op een geidealiseerd verleden. De Pius X Broederschap valt terug op het antirevolutionaire gedachtengoed van na de Franse revolutie. Daar hoort een fel verzet tegen de verworvenheden van die Revolutie bij. Waar vanuit het perspectief van Rome het politieke liberalisme de grote vijand was, heeft in Nederland datzelfde liberalisme de rk kerk de ruimte gegeven om zich weer naar eigen inzicht te organiseren. De liberale grondwet van Thorbecke van 1848 maakte de emancipatie van de Nederlandse katholieken mogelijk. Voor Nederlandse katholieken was het politieke liberalisme juist heilzaam.”

Dat wil zeggen het politieke liberalisme. Met religieus liberalisme is het uitkijken, meent ook Gerard de Korte. „De hervormde theoloog Miskotte waarschuwde de rk kerk daar al voor kort na het laatste Concilie.”

Na Vaticanum II is een aantal vooruitstrevende theologen toch zo bezorgd geraakt, dat ze de overstap hebben gemaakt naar de conservatieve richting. Onder hen was ook Ratzinger, met Hans Urs von Bathasar. Zij hadden het gevoel dat velen binnen de kerk een verkeerde weg insloegen.

Binnen die groep verontruste katholieken is de extreemrechtse splintergroep Pius X ontstaan. Zij houden vast aan een absolute waarheid, die geen dwaling toestaat. De Korte: ,,Tijdens Vaticanum II is gezegd: Christus is de waarheid. Dat betekent dat de waarheid wordt ontvangen in een persoonlijke ontmoeting. Een en ander impliceert ook een denken in termen van historiciteit en historische groei.

„Een zegen bij alle onheil is, dat alle ogen nu gericht zijn op de verdere onderhandelingen tussen het Vaticaan en de Pius X-broederschap. Kardinaal Hoyos, die deze gesprekken voert, heeft nu gelukkig heel weinig speelruimte meer. Pius X zal Vaticanum II moeten erkennen. Het is voor de eenheid van de Kerk goed als het schisma met de broederschap kan worden beëindigd. Maar ik ben er tegelijk ook heel bezorgd over.”

Alja Tollefsen is opgevallen dat Nederlandse katholieken eigenlijk tamelijk koel en terughoudend hebben gereageerd op de affaire. „Er is een gebrek aan protest. Dat hangt denk ik toch samen met de sfeer van slikken, en zwijgen, van in verdraagzaamheid lijden. Bisschop Ernst van Breda zei eens dat zwijgen soms ernstiger is dan protest. Dat ging toen over de vrouwelijke misdienaars, meen ik.”

Met het herroepen van de uitspraken over de holocaust door Williamson is het probleem niet opgelost, meent Alja Tollefsen. ,,Als Williamson zijn woorden over de holocaust herroept, geloof ik daar geen woord van. Dat is zo ongeloofwaardig. Dan doet dan nog meer schade aan de kerk. Want dan heb je er ook nog een leugenaar bij. Ja, het is een gigantisch probleem. Dat vraagt om een lang traject. En de moeilijkheid is: iedereen kijkt nu mee.”