Kamerleden zijn eerder lammeren dan leeuwen

De historische vraag van Kamervoorzitter Anne Vondeling – Tweede Kamer: lam of leeuw – is onder dit kabinet misschien wel actueler dan ooit.

Een stuurgroep uit de Tweede Kamer heeft onder leiding van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet omstandig aan zelfreflectie gedaan. De analyse en aanbevelingen die uit deze exercitie voortvloeiden, worden vandaag op een conferentie besproken. Het valt op dat in het rapport van de stuurgroep het beproefde Nederlandse recept wordt gebruikt om problemen rond het parlementaire functioneren hun politieke karakter te ontnemen.

Ooit typeerde Gerard Scholten dit soort depolitisering als pseudo-depolitisering: onder het mom van apolitieke analyses en oplossingen worden bestaande machtsverhoudingen bevestigd. Er is daarom alle reden om een aantal harde politieke feiten over het functioneren van het parlement en de relatie tussen parlement en regering in herinnering te roepen.

Het huidige kabinet begon zijn regeerperiode met de honderd-dagen-toer. Tijdens die honderd dagen stond het parlement in de wachtstand. De honderd dagen werden bovendien niet afgesloten op het Binnenhof, maar met een presentatie in het televisieprogramma ’Knevel & Van den Brink’. Zo won de mediacratie het van de parlementaire democratie.

Na het uitbarsten van de krediet- en financiële crisis bleek het ook nog eens de gewoonste zaak van de wereld te zijn dat premier Jan-Peter Balkenende en minister van financiën Wouter Bos ongekend kritieke beslissingen over massieve steun aan banken pas dagen na de bekendmaking kwamen toelichten in de Tweede Kamer.

De conferentie over de parlementaire zelfreflectie heeft plaats in een week waarin het kabinet en de fractievoorzitters van de coalitiepartijen na langdurig geheim overleg de rest van het parlement een dictaat gaan opleggen. Zelden hebben we zo’n onverholen monistisch machtsvertoon gezien. Over beschadiging van het aanzien van het parlement gesproken.

In een advies van de staatsrechtgeleerde Joop van den Berg aan de stuurgroep staat dat een parlementaire orde – die zowel uit formele als uit ongeschreven regels bestaat – alleen kan functioneren als alle fracties die als ‘een relatief apolitiek kader van gezamenlijk opereren’ beschouwen.

Ik wil dat wel aannemen, maar Van den Berg beperkt zich hierbij tot een waarschuwing aan de parlementaire minderheid dat ze die parlementaire regels niet moet uitbuiten. In dat geval zou namelijk de minderheid de meerderheid in gijzeling nemen en zou er van dat apolitieke kader weinig overblijven.

Voor mij resteert hier dan wel de vraag waarom een dergelijke waarschuwing niet evenzeer aan de meerderheid in het parlement besteed zou zijn. Die weet immers ook maar al te goed hoe zij de formele en ongeschreven regels naar haar hand kan zetten.

Mochten leden van de Tweede Kamer zich in deze opmerkingen niet herkennen, dan is het zinnig enkele bevindingen vanuit de Eerste Kamer te melden. Dat zou des te meer moeten aanspreken, omdat volgens de gangbare opvatting in de Eerste Kamer zogenaamd minder politiek bedreven wordt dan in de Tweede Kamer.

Maar in de Eerste Kamer hebben wij in de afgelopen tijd juist meer dan eens gezien hoe de parlementaire orde, vaak met een beroep op de voor allen geldende geschreven en ongeschreven regels, is gepolitiseerd.

Voor het eerst in jaren werd in 2008 door een meerderheid in de senaat een interpellatieverzoek van een van de senatoren afgewezen. En niet zo lang geleden zette een meerderheid de parlementaire orde naar haar hand toen het erom ging dat vragen over de besluitvorming inzake de Nederlandse deelname aan de oorlog in Irak binnen de gebruikelijke termijn door de regering zouden moeten worden beantwoord. De meerderheid deed wat premier Balkenende van haar vroeg, en ging dus akkoord met de beantwoording van die vragen na beëindiging van het werk van de commissie-Davids aan het einde van dit jaar.

De diagnose en de remedies om het aanzien van het parlement te vergroten voeren terug tot de bekende dubbelvraag die Kamervoorzitter Vondeling ooit stelde: Tweede Kamer – lam of leeuw? En juist nu zou het ook geen kwaad kunnen om nog eens duchtig na te denken over de eigen verantwoordelijkheden van regering en parlement.