De EO is langzaam uit de loopgraaf geklommen

Het huis bij de EO was in 1980 te klein toen de Gereformeerde Kerken besloten het scheppingsverhaal niet meer letterlijk te lezen. Nu is de omroep op hetzelfde punt beland. Is de polarisatie voorbij?

’Een zwarte dag in de kerkgeschiedenis’ was het volgens de Evangelische Omroep. Nee, het ging niet over een pas opgerichte brandstapel, en er kwam ook geen nieuwe kruistocht. Het ging hier om een synodebeslissing van de Gereformeerde Kerken. Het was 1980 en de jonge EO had zijn ideale doelwit gevonden: de gereformeerden die hun rechtzinnigheid hadden verkwanseld. Vier EO-voormannen schreven het vlammende boekje ’De Bijbel in de beklaagdenbank’, waarin ze toelichtten waarom die gereformeerde synode een zwarte dag had veroorzaakt: het kerkbestuur had een document aanvaard waarin van gelovigen niet langer de letterlijke interpretatie van de eerste hoofdstukken van de Bijbel werd geëist.

De EO’ers lieten hun afschuw over de nieuwe koers van de gereformeerden (tegenwoordig deel van de Protestantse Kerk in Nederland) van de pagina’s van hun boekje afspatten: ’Het ongelooflijke gebeurde: een kerk die nog geen halve eeuw geleden een bolwerk van Schriftgetrouwheid was koos de verkeerde weg.’ In die halve eeuw hadden de gereformeerde kerken inderdaad hun fundamentalistische bijbelopvatting afgeschud. De EO stelde daar tegenover: alles in de Bijbel klopt, is historisch, letterlijk waar omdat „Gods Geest gewaakt heeft over elk woord dat werd opgeschreven, en dat dáárom de Bijbel géén menselijke vergissingen kan bevatten, ook niet op het punt van de natuur en de geschiedenis”.

Zo profileerde de omroep zich als hoeder van de orthodoxie, een rol die EO-kijkers vaak aanschouwelijk gepresenteerd kregen als er weer eens een programma gewijd werd aan schepping en evolutie: de EO week geen millimeter – zes dagen had God de Schepper nodig gehad, precies 144 uur, in die eerst week van het bestaan van de aarde, zesduizend jaar geleden.

Met deze overzichtelijke scherpte bevorderde de EO de polarisatie in de kerken. Uit het tumult kwam één winnaar tevoorschijn: de uitgever die het rapport van de gereformeerde synode (getiteld ’God met ons’) in boekvorm uitbracht. Het bereikte een oplage van 70.000 exemplaren.

Met dank aan de auteurs van het ’tegenboekje’ van de EO, van wie er twee afgelopen week in het nieuws kwamen: Andries Knevel en Willem Ouweneel. Beiden zeiden het creationisme vaarwel. Knevel, de man die met meer dan een handvol tv-programma’s het gezicht bepaalt van de omroep, tekende met gevoel voor theater een verklaring. Hij kijkt nu niet alleen anders aan tegen de zesdaagse schepping, maar heeft ook spijt betuigd dat hij ’zijn kijkers en kinderen’ die onjuiste bijbeluitleg heeft voorgespiegeld.

Ouweneel kiest inmiddels het midden tussen schepping en evolutie: de ontwikkeling van soorten gaat volgens hem deels via natuurwetten en deels via Gods sturende leiding.

Wie Knevel gevolgd heeft, ziet in het afscheid van het creationisme weinig nieuws. In zijn boek ’ Avonduren’ uit 2007 had hij die Genesis-interpretatie al afgewezen.

Het tekent de mediacratie dat hierover pas ophef ontstond nadat Knevel zijn ideeën op tv wereldkundig maakte. En de reactie van de EO op de commotie tekent de spreidstand van de omroep. Die distantieerde zich van zijn grootste zoon met de melding dat men vasthoudt aan het geloof in God de Schepper – precies de formulering die Knevel óók gebruikt. Zo laveert de omroepdirectie tussen de achterban waarvan 61 procent gelooft dat God zes dagen nodig had om hemel en aarde te scheppen en de nieuwe koers waarbij de Bijbel niet meer altijd letterlijk gelijk heeft. Vanuit de loopgraaf die de EO eens benutte om te schieten op alles wat anders dacht, is de tweede omroep van Nederland nu een ’platform voor discussie’ geworden.

Het boekje ’De Bijbel in de beklaagdenbank’ heeft vier auteurs. Van hen zit er slechts een (W.J.J. Glashouwer, samen met onder meer pinkstervoorman Peter Sleebos) in het comité van aanbeveling van de folderactie die volgende week begint: zes miljoen huishoudens krijgen dan te lezen dat Darwin ernaast zat en dat de wereld in zes dagen is gemaakt. Die actie ademt de geest van 1981, van polarisatie en schieten met scherp – Knevel zou volgens een van de voormannen van de folderactie met zijn nieuwe opvattingen ’Jezus voor leugenaar uitmaken’. Hij beschouwt dinsdag 3 februari, de ’coming out’ van Knevel, ongetwijfeld als een zwarte dag in de kerkgeschiedenis. Met zoveel heftigheid is het niet zo vreemd dat Knevel zelf op een adhesiebetuiging liet weten dat er ’hoge golven’ over hem heengaan.

In 1991 zei Andries Knevel in Vrij Nederland: „Wij hebben altijd haaks op de trend gestaan. De samenleving is richting EO geschoven. Haha.”

Gezien de vele reacties op zijn ’verklaring’ afgelopen week, is Knevel ’richting maatschappij’ opgeschoven. Elsevier heette hem al welkom ’in de wereld’, Huub Oosterhuis liet Knevel per brief weten dat ’we dichter bij elkaar staan dan we dachten’ en het Reformatorisch Dagblad (doelgroep: SGP) was – niet verwonderlijk – zeer bezorgd over het ’ongelooflijke’ van Knevels publieke ommezwaai.

En de EO? Die biedt ruimte aan een ’diverse achterban’, zei directeur Arjan Lock. En aan opvattingen die ooit diepverwerpelijk waren. Hoe houdt de omroep de boel dan bij elkaar? Niet door te hameren op objectieve, absolute waarheden, maar, aldus Lock, door te kijken naar ’onze kernboodschap, dat je een persoonlijke band met God nodig hebt’.

Dát nu lijkt als twee druppels water op de kernzin van het rapport ’God met ons’ uit 1980: dat ’de waarheid Gods er niet is zonder de inzet van mensen’.