Calvijn even charismatisch als Obama

Van migrant tot opinieleider. Geen enge ayatollah, maar de Barack Obama van de zestiende eeuw. Kerkhistoricus Mirjam van Veen schildert een portret van Johannes Calvijn, de reformator die 500 jaar geleden geboren werd.

De zestiende eeuw was een spannende tijd omdat de eenheid in die periode in stukken breekt, zegt kerkhistoricus Mirjam van Veen. „Europa wordt religieus divers. Het debat over godsdienstvrijheid ontstaat. Calvijn vervult in dit alles een sleutelrol, als formidabele netwerker en echte Europeaan.”

Dr. Mirjam van Veen, verbonden aan de Vrije Universiteit, verdiept zich al jaren in de geschriften en de persoon van reformator Johannes Calvijn (1509-1564). „Hij had een gigantische denkkracht. En hij benadrukt de enorme afstand tussen God en mens. God heb je niet in je zak. Wij kunnen als mens niet zeggen: ’Zo is God’.”

U typeerde hem in een lezing als ’een vat vol tegenstrijdigheden’.

„Ja, er zit een enorme spanning in Calvijn. Hij is een denker, maar ook een vreselijk emotionele man. Hij raakt bijvoorbeeld totaal in paniek wanneer hij op een dag een manuscript kwijt is.

Wat ook niet met elkaar lijkt te kloppen is dat hij richting katholieken zo’n scherpslijper was, maar naar andere bewegingen juist een bruggenbouwer. Hij heeft ontzettend zijn best gedaan om lutheranen en gereformeerden op één lijn te krijgen. Een andere tegenstrijdigheid is dat Calvijn mensen altijd waarschuwde om God uit te dokteren. Terwijl hij op het laatst van zijn leven zelf precies weet hoe het zit. Dan ontwerpt hij de dubbele predestinatieleer: God heeft van tevoren bepaald wie Hij genade zou schenken en wie niet.’

Schreef Calvijn ook niet met de Britse koning Edward?

„Hij schreef aan alles en iedereen. Hij was heel vrijpostig wat dat betreft. Maar volgens mij kreeg hij van King Edward geen antwoord.”

Mirjam van Veen veert op, trekt een la open en laat een kopie zien van één van Calvijns brieven.

„Zoals je ziet had hij een prachtig regelmatig handschrift. De brief was het belangrijkste communicatiemiddel in die tijd. Ze werden gekopieerd en iedereen kon ze lezen. Brieven waren niet privé, het was net als hyves een open medium.”

Calvijn heeft een vrouwonvriendelijk imago. Is het niet lastig om als vrouw Calvijn te onderzoeken?

„Ik geloof helemaal niet dat Calvijn zo vreselijk vrouwonvriendelijk was. Die hele zestiende eeuw was voor vrouwen niet jofel. En Calvijn liet trouwens de deur open voor vrouwen als diaken.”

Lijkt me dat u genoeg te vragen hebt als u hem zou ontmoeten?

„Nou, ik zou echt niet weten wat ik hem dan zou vragen. De zestiende eeuw is zó’n andere tijd, ik kan me daar niet in verplaatsen. Ik heb wel één keer gedroomd dat ik Calvijn ontmoette. Hij liep over de markt bij de Westerkerk, in de zestiende eeuw. Wat nota bene historisch heel onjuist is, die kerk stond er toen nog helemaal niet.”

U hebt hem niet aangesproken?

„Toen ik hem zag werd ik wakker.”

Hoe zou Calvijn zich vandaag kleden? In krijtstreep of spijkerbroek?

„Geen zwart pak, maar ook geen spijkerbroek. Ik zie hem wel voor me in een snel, strak pak. Misschien wel van Calvin Klein, wie weet. Hij was zich er heel erg van bewust dat hij de elite moest winnen voor zijn ideeën. Maar hij was zeker niet behoudend.

Calvijn is niet de man van de spruitjeslucht; hij sloeg zijn vleugels uit. Voor hedendaagse begrippen is hij wel een beetje streng en rechtlijnig, maar hij was allesbehalve een benepen droogstoppel. Hij communiceerde heel vooruitstrevend en had geen oogkleppen op.”

Welke speler op het hedendaagse wereldtoneel zou u met Calvijn kunnen vergelijken?

„Misschien Barack Obama. Ze hebben veel dingen gemeen; in ieder geval hun internationale invloed en charisma. Calvijn en Obama slagen erin mensen te inspireren met hun visie en aan zich te binden.”

Calvijn predikte ook change. En hij bespeelde de nieuwe media van zijn tijd, de boekdrukkunst. Maar hebben ze inhoudelijk ook wel iets gemeen?

„Op het thema wat er vandaag het meest toe doet, religieuze tolerantie, was Calvijn geen voorloper. Daarin was hij een man van zijn tijd. Op alle andere terreinen liep hij wel ver voorop: een moderne liturgie, nieuwe kerkorganisatie, het gebruiken van de volkstalen.

Het bijzondere aan Calvijn is dat hij net als Obama mensen lokaal activeerde. Hij voorzag het belang daarvan. Calvijn had oog voor de gewone mens, de stratenmaker, boer, schoorsteenveger: Joe the Plumber. Calvijn vond de plaatselijke gemeenschap heel belangrijk. Geen paus zou mogen bepalen wat zij moesten doen. Dat konden mensen heel goed zelf. Dat principe komt in de hele calvinistische traditie terug.”

Democratie dus?

„Voor die tijd was het heel democratisch. In het begin werden ouderlingen hier in de Lage Landen zelfs direct gekozen.”

Barack Obama is lid van de United Church of Christ, is presbyteriaan, en calvinist dus. Hebben Obama en Calvijn nog meer gemeen?

„Ze zijn ook beiden migrant; Calvijn helemaal, Obama voor de helft. Beiden zijn selfmade. Calvijn werkte zich vanuit het niets in Noyon op tot een man van de wereld.”

Obama weet zijn reputatie tot nu toe goed te regisseren. Hoe was Calvijns imago tijdens zijn leven?

„Onder katholieken was zijn imago niet best. Hij staat nu in Nederland als zedenpreker bekend, maar in zijn eigen eeuw werd hij uitgemaakt voor losbol. Katholieken waren gewend te vasten en klaagden dat de calvinisten ’maar alles eten wat los en vast zit’. Calvinisten deden niet aan het celibaat, daarom werden ze gezien als ’seksueel losbandig’. En katholieken ontwikkelden theorieën dat in calvinistische gebieden meer kroegen waren.”

De nieuwe president van de Verenigde Staten moet zich nog bewijzen. Wat verklaart Calvijns succes?

„De juiste man op de juiste plaats.’