Stilte en rust zijn een bedreigd goed

Nog meer koopzondagen? Je hoeft geen christen te zijn om krachtige argumenten te hebben voor gegarandeerde rust op de zevende dag.

Voor hun lichamelijk en geestelijk welbevinden hebben mensen een zekere regelmaat nodig, met afwisseling van activiteit en rust. Na een dag hard werken is het prettig om rust te vinden en ongestoord te slapen. Na een week vol verplichtingen is het heilzaam om in het weekend niet naar school of werk te hoeven. Regelmatig op vakantie voorkomt ziekteverzuim of burnouts.

Daarom hoef je in de discussie over de koopzondagen –die het kabinet wil terugdringen– geen behoudende christen te zijn om krachtige argumenten te hebben tegen het onbeperkt kopen op zondag.

De vrije zondag is zeker geen christelijk monopolie. De indeling van de week in zeven dagen bestaat al veel langer, en lijkt samen te hangen met de vier kwartieren van de maan. Het christendom heeft daar met het scheppingsverhaal een zevende rustdag van gemaakt die volgt op de schepping in zes dagen. Het Joodse en islamitisch geloof kennen eveneens een cyclus van zeven dagen. Welke dag de rust- of gebedsdag is varieert, maar het ritme is hetzelfde.

Ook andere culturen kennen een regelmaat in dagen die bijna altijd neerkomt op een zevendeling, met vaste tijden voor activiteiten en voor stilte of rust. Eén dag in de week, of liever nog twee, moeten anders zijn dan de rest.

Het cijfer zeven blijkt in dit verband aan een oeroude menselijke gewoonte te voldoen. De mens en zijn tijdsbesef zijn tot stand gekomen in een duizenden jaren durende evolutie. Het menselijke bestaan is doordrongen van ritmes die vele malen ouder zijn dan de mensheid zelf, en die aansluiten bij de draaiingen van de aarde om de zon en haar eigen as. Tot op het kleinste niveau voegt het menselijke lichaam zich naar het dag- en nachtritme, de seizoenen en de jaarlijkse cyclus. Te grote afwijkingen van die ritmes leiden tot gezondheidsproblemen. Acht nachten zonder slaap overleven we niet. En tot welke klachten onregelmatige diensten leiden is bekend.

Deze achtergrond verklaart ook de neiging om collectief feest te vieren: het jaarlijkse vuurwerk met Oud & Nieuw, Sinterklaas, Suikerfeest of Koninginnedag –en elke vier jaar de Olympische Spelen.

Soms kan zo’n regelmaat op individuele schaal worden gevonden. Wanneer iemand elke donderdagmorgen naar de sauna wil, of elke zaterdag naar de film, hoeft niemand daar onder te lijden. Ook de invulling van wekelijkse vrije momenten hoeft niet voor iedereen hetzelfde te zijn. De een vindt rust en bezinning in de kerk, de ander gaat de natuur in. Weer anderen kijken liever naar het schaatsen of ’Buitenhof’. Maar soms zitten aan zo’n regelmaat zulke duidelijke collectieve kanten dat bescherming ervan door de overheid nodig is.

Voor het in het openbaar recreëren en rusten is het niet voldoende om ieder zijn eigen ritme te laten bepalen. Een enkeling kan zelf geen rust afdwingen, terwijl het andersom voor de herriemaker een koud kunstje is om rust te verstoren. Juist voor rust en stilte zijn collectieve afspraken nodig, zeker nu veel maatschappelijke activiteiten op zondag in toenemende mate gepaard gaan met massale verplaatsingen en intensief auto- en horecagebruik. Een tien kilometer lange file voor een meubelboulevard of een binnenstad vol auto’s zijn een plaag voor degenen die rust zoeken.

’Stiltegebieden’ kun je net als andere milieugoederen niet zonder meer aan de markt overlaten, noch in ruimte noch in tijd, net zo min als de cafésluitingstijden, autovrije zondagen of voetgangersgebieden. Zo vanzelfsprekend als een collectieve ruimtelijke ordening is, zozeer ontbreekt het aan een goed doordachte collectieve ’temporele ordening’.

Stilte is een belangrijk en bedreigd collectief goed waar alleen krachtige collectieve bescherming tegen helpt. In een 24/7 economie kun je je niet meer vervelen, niksen of rondhangen. Natuurlijk zijn er aan de koopzondag ook voordelen verbonden. Maar het is aan de politiek die voordelen zorgvuldig tegen de nadelen af te wegen. Naarmate de koopzondagen, zoals nu gebeurt, grootschaliger worden, zou de balans vaker in het voordeel van de wekelijkse rust moeten uitpakken.