Nieuwe patriarch kent de paus en de islam

De als liberaal bekend staande metropoliet Kirill (62) is dinsdag gekozen als patriarch van Moskou en daarmee als hoofd van de Russisch orthodoxe kerk. Russen kennen hem door zijn televisieprogramma.

In de Russische huiskamers is de nieuwe patriarch Kirill (62) een vertrouwde verschijning. Elke week beantwoordt hij in zijn eigen televisieprogramma ’Het woord van de pastor’ vragen en situaties uit de pastorale praktijk. Daarnaast verschijnt Kirill, deze week gekozen als patriarch van Moskou en de voormalige Sovjetrepublieken, en daarmee hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk, ook in tv-programma’s over cultuur of literatuur.

„Hij heeft een brede belangstelling en is zeer ontwikkeld. En Russen kennen hem, door zijn optreden voor tv”, zegt Hildo Bos, diaken van de Russisch-orthodoxe kerk in Amsterdam.

Een patriarch is, anders dan de paus, niet de leider van de kerk. In de Russisch-orthodoxe kerk heeft het concilie het voor het zeggen. Dat mag de leer van de kerk veranderen, een patriarch heeft die bevoegdheid niet. De laatste keer dat een concilie bijeen was, is trouwens rond het jaar 750 geweest. Daarna niet meer.

De functie van een patriarch is het organiseren van de landskerk. Patriarch Kirill, tot zijn verkiezing afgelopen dinsdag metropoliet van Smolensk en Kaliningrad, heeft zich altijd sterk ingezet voor contacten met andere kerken. Dat was ook zijn taak voor hij tot patriarch gekozen werd. „Hij is ruimdenkend, wat wil zeggen dat hij er begrip voor heeft dat er andere geloven zijn”, zegt Sander Brouwer, slavist en kenner van de Russisch-orthodoxe kerk. „Kirill heeft de paus ontmoet, maar is ook sterk gericht op het contact met de islam. Dat is belangrijk, gezien de groei van de moslimbevolking in enkele voormalige Sovjetrepublieken. De Russisch-orthodoxen nemen in aantal af. Het contact met de islam is een belangrijk thema in Rusland. Het is niet vreemd te denken dat dit een reden geweest is om Kirill te kiezen.”

De nieuwe patriarch studeerde onder meer bij het instituut van de Wereldraad van Kerken in Bossey bij Genève.

In de Sovjettijd was de Russisch-orthodoxe kerk geïnfiltreerd door de KGB. Officieel hoort een patriarch ’in symfonie’ met de wereldlijke macht te opereren. Dat betekende ook wel eens dat de wereldlijke macht de patriarch jarenlang verplichte maten rust voorschreef. Zo was er tussen 1925 en 1943 geen patriarch. Een plaatsvervanger deed het werk. „Onder Stalin werd in 1943 het patriarchaat weer ingesteld, om alles, zelfs het primitieve nationalistische gevoel, te mobiliseren in de strijd tegen het nationaal-socialisme”, vertelt slavist Sander Brouwer.

Diaken Hildo Bos weet dat Kirill als een van de weinigen zich in de Sovjettijd heeft ingespannen om ook intellectuelen de kerk binnen te halen. „In de Sovjettijd werden hogeropgeleiden niet toegelaten tot het seminarie. Kirill, toen rector van het seminarie in Sint Petersburg, heeft toen toch een aantal jonge intellectuelen aangetrokken. Hij stond pal voor het geloof.”

Leiders van andere Europese kerken hebben de nieuwe patriarch twee jaar geleden meegemaakt tijdens de Europese oecumenische assemblee in Sibiu, in Roemenië.

Kirill, toen nog metropoliet, zei toen dat verdeeldheid tussen kerken over ethische kwesties de oecumenische beweging bedreigt. „De kerken staan aan de vooravond van een nieuwe scheiding: een morele. Dat we geloven in dezelfde drie-eenheid is niet genoeg. We hebben een morele basis nodig.”

Kerken zullen moeten kiezen, zei Kirill. „Bijvoorbeeld tussen de waarde van het gezin en de geldigheid van homoseksuele relaties.”

Wat dat betreft kunnen de nieuwe patriarch en paus Benedictus moeiteloos samen optrekken. Paus Benedictus heeft de nieuwe patriarch laten weten dat hij graag met hem wil samenwerken. Namens de Wereldraad van Kerken heeft secretaris-generaal Sam Kobia verheugd gereageerd op de verkiezing van Kirill. De oecumenische beweging wereldwijd is content met deze nieuwe patriarch, gezien zijn bereidheid tot contact met andere kerken.

Kirill kreeg 580 van de 700 stemmen. Niet alleen geestelijken, ook leken stemden mee. Zondag is zijn intronisatie. De Russisch-orthodoxe kerk telt 75 miljoen gelovigen.