Brazilië prijst en sluit buurtradio sloppenwijk

Radio Heliopolis, actief in de grootste sloppenwijk van São Paulo, kreeg apparatuur van de Braziliaanse overheid. Een jaar later werd het station door diezelfde overheid gesloten. En weer geopend.

In de straten van Heliopolis hingen vijftien jaar geleden grote metalen luidsprekers. Luciano Lunes da Silva, bijgenaamd Sapão (’Grote kikker’) draaide iedere ochtend van tien tot elf rap. Tussendoor werden wijkberichten rondgeschald. Kind zoek? Gratis medisch onderzoek te krijgen? Roep het om via volksradio Heliopolis. Sapão: „We werden constant doorgeknipt, als de mensen het lawaai niet meer verdroegen. Tot we in 1997 overgingen op FM. Illegaal, wel te verstaan.”

Radio Heliopolis werd een schoolvoorbeeld van een gemeenschapsradio. De zender is gelieerd aan de associatie van buurtbewoners, die 125.000 mensen vertegenwoordigt in de grootste sloppenwijk van São Paulo. Claudia Neves Pires, omroepster vanaf 2002: „Hier lezen de meeste mensen geen kranten en ze hebben vaak geen telefoon.”

Van een kelder gingen ze naar een echt huis. In 2005 kwam de minister van cultuur op bezoek, de musicus Gilberto Gil, mét president Luiz Inácio da Silva. Claudia Pires: „We werden uitgeroepen tot ’cultuurpunt’ en kregen fantastische apparatuur van het ministerie.” Maar toen kwam de politie plotseling langs. Net zoals ze eerder deze maand deed bij vijf gemeenschapsradio’s in de sloppenwijk Cidade de Deus (Stad van God) in Rio de Janeiro, en vorige week bij zeven in São Paulo. Pires: „Heliopolis had al sinds 1997 een aanvraag lopen voor legalisering van de radio, maar ze zijn onze stukken eenvoudigweg kwijtgeraakt.”

Dat gaat op voor de meeste procedures. Van de 10.000 aanvragen voor zendvergunningen zijn er nog maar zo’n 3000 behandeld sinds 1998, toen een nieuwe wet inging voor gemeenschapsradio’s. Geschat wordt dat er (illegaal) 18 duizend actief zijn. Ondertussen zijn er duizenden uit de lucht gehaald.

Anatel, het nationale agentschap voor telecommunicatie, zegt dat de piratenradio’s het vliegverkeer storen. Maar critici als mediawetenschapper Venício A. De Lima stellen dat het met name zakelijke belangen zijn die de legalisering in de weg zitten. De grote commerciële radiozenders, die geen concurrentie willen, verstoren het vliegverkeer namelijk eveneens. En dat probleem lijkt makkelijk op te lossen door andere frequenties te gebruiken. De Lima stelde in 2007 al vast dat vooral zenders die banden hadden met een politicus snel een zendmachtiging kregen.

En zo werd Pires tijdens een uitzending in 2006 van haar ochtendprogramma ’Frequencia de Sucesso’ plotseling onderbroken door ambtenaren van Anatel en politie. Pires: „Ze dwongen ons te stoppen met uitzenden en João Miranda, de voorzitter van de wijkraad, werd opgepakt alsof hij een crimineel was. Ze namen onze apparatuur in beslag. Ons geluk was dat ons nieuwste materiaal, de geluidstafel die we van het ministerie van cultuur hadden gekregen, op een andere plek lag.”

De radio viel stil. Maar de beweging van gemeenschapsradio’s liet het er niet bij zitten en en spande een rechtszaak aan. In 2007 kreeg Radio Heliopolis een tijdelijke vergunning. En toen kwam president Lula in augustus 2008 opnieuw langs. Pies: „Met zijn bezoek kregen we onze legalisering, als eerste gemeenschapsradio van São Paulo. Afgelopen december zijn er nog eens twintig gelegaliseerd. Maar vreemd blijft het, die overheid die enerzijds geeft en anderzijds neemt.”