Privatisering van Essent is niet meer te stoppen

De SP kan nog zoveel demonstreren, de PvdA kan voor de trein gaan liggen: de energiebedrijven zijn geprivatiseerd en en dat is dat.

Decennia lang kwam onze stroom van utiliteitsbedrijven die door de lokale overheden werden gerund. Dat leidde wel eens tot stroomuitval, maar nooit tot rampen. Toch ontstond in de laatste decennia van de 20e eeuw in de politiek het idee dat stroomvoorziening door de overheid niet ideaal was. Overheidsbedrijven zijn log en willen of kunnen niet innoveren. Dus bedachten economen en juristen op het ministerie van Economische Zaken in de jaren 90 dat de energiebedrijven geprivatiseerd moesten worden. Privatisering houdt in dat private marktpartijen grotendeels bepalen wat er op de energiemarkt gebeurt. Dat weten politici ook, althans dat behoren ze te weten.

Vervolgens zijn de Nederlandse energiebedrijven in private handen gekomen, maar de overheid heeft nog een flinke vinger in de pap. Op de eerste plaats werden de lagere overheden als eigenaren van de oude utiliteitsbedrijven medeaandeelhouders van de energiebedrijven. Op de tweede plaats stelde de rijksoverheid als eis dat het netwerk grotendeels onder overheidsbeheer zou blijven, en dus van de private energiebedrijven afgesplitst zou moeten worden. Deze splitsing heeft een nogal paradoxaal gevolg waar de grote energiebedrijven zoals Essent steeds voor gewaarschuwd hebben. Na de splitsing houdt de overheid controle over het net, wat toch vooral geruststellend is als Nederlandse bedrijven door buitenlandse energiebedrijven worden overgenomen. Aan de andere kant, door de splitsing verliezen de Nederlandse bedrijven een groot deel van hun kapitaal en zijn ze een eenvoudige ’prooi’ voor buitenlandse overnames.

De komende overname van Essent door het Duitse bedrijf RWE toont aan dat het laatste waar is. Dat politici van SP en Groen Links nu roepen dat de hele privatisering maar moet worden stopgezet, kun je hen niet kwalijk nemen: zij vonden dat altijd al, maar dat nu ook onze eigen populaire minister van financiën, Wouter Bos, zich bij dit koor heeft gevoegd, is iets minder voor de hand liggend. Privatisering van overheidsbedrijven stond al op het programma van de Paarse coalities in de jaren 90 van de vorige eeuw. De trein naar concurrentie op het stroomnet is dus mede door de PvdA in gang gezet en het is een raar gezicht als nu diezelfde PvdA alsnog voor die trein gaat liggen.

Een heel andere vraag is of de miljardenopbrengst van de verkoop van Essent de lagere overheden als aandeelhouders wel toekomt. De SP verklaarde al direct dat de opbrengst naar de staat moet. Kennelijk vond de SP dat het niet nodig is de lokale overheden slapend rijk te laten worden. Veel hebben die overheden er ook niet voor hoeven te doen om rijk te worden van de energiebedrijven. Maar in het verleden zijn wel meer aandeelhouders slapend rijk geworden. Er gaat dan ook een gevaarlijke precedentwerking uit van het afromen van de winst op de verkoop van Essent. Als de winst van aandeelhouders kan worden geconfisqueerd als dat de politiek beter uitkomt, is dat niet goed voor het beursklimaat.

Of al die miljarden bij provinciale bestuurders wel in goede handen zijn staat niet vast. Sinds Icesave mogen we aan het financiële verstand van sommige provinciale bestuurders twijfelen. Dat is echter nog geen reden om hun reserves weg te belasten. Het is wel een reden om het financiële beleid van provincies veel steviger aan banden te leggen.

De kabinetten Kok van de jaren '90 waren enthousiast over marktwerking. Dat enthousiasme is flink bekoeld nu de consequenties voor de energievoorziening duidelijk worden. Maar de politiek heeft zichzelf alle instrumenten uit handen laten slaan, zoals minister Maria van der Hoeven vorige week in de Tweede Kamer nog eens fijntjes opmerkte.

Maatregelen in de kantlijn, zoals ingrepen in de prijs voor energie, zijn wel mogelijk, maar kunnen vooral tot chaos op de energiemarkt leiden. Dat leren de ervaringen in Californië, waar de geprivatiseerde energieleveranciers ineens niet meer aan de energiebehoefte konden beantwoorden.

De trein naar privatisering van de energiebedrijven is niet meer te stoppen, tenzij de overheid bereid is haar reputatie op het spel te zetten door haar eigen wetgeving op dit punt alsnog te verscheuren. De verkoop van Essent lijkt dus onomkeerbaar, ondanks de demonstraties daartegen die de SP overal in het land organiseert.