Almere, zo ver verwijderd van dat dorp op Walcheren

recensie

Afgelopen woensdag ging ik stemmen. Voor mezelf en per volmacht voor mijn vrouw. ’Ha, Jan’, zeiden ze in het stemlokaal. In het dorp kennen we elkaar. ’Heb je een legitimatie bij je?’ ’Ja, dat moet tegenwoordig’, zeiden ze verontschuldigend op mijn verbaasde blik. ’En voor je vrouw, heb je haar ID ook?’. Nee, dat had ik niet. ’Dan kun je voor haar niet stemmen’, zeiden ze. Zo zijn de regels. ’Dan gaat deze stem verloren, ik heb geen zin in terugkomen’, zei ik en daar lieten we het bij.

Maar het zat me niet lekker en aan het eind van de middag ging ik toch terug. Er zaten anderen, ook bekenden, achter de tafel. ’Toch maar teruggekomen’, zei ik en overhandigde, tevreden met mezelf als een kind, het rijbewijs van mijn vrouw en haar stemkaart. ’En je eigen stemkaart?’, vroegen ze. Nee, die had ik vanmorgen ingeleverd. ’Dan kan het niet’, zeiden ze. Ik voelde een geweldige woede in me opkomen. ’Wat is dit toch een angstig regelland geworden’, zei ik tegen de brave leden van het stembureau en beende weg.

Hoe was het vroeger? Je kwam het stemlokaal binnen. Iemand keek op je kaart, vervolgens op een lijst en zei je naam. Je knikte ’ja’ en je stemde. Alles gebaseerd op vertrouwen. Nu niet meer. De basis is wantrouwen.

Tussen dat heen en weer naar het stemlokaal door las ik ’Dorsvloer vol confetti’ van Franca Treur. Het boek gaat over een gevoelig, intelligent meisje in een streng reformatorisch gezin op Walcheren. Enig meisje, zes broers, vader kleine boer. Hard werken, grote soberheid. In het boek kruipt Treur in de huid van haar vroegere zelf en kijkt met de distantie van de tijd en tegelijk van binnenuit naar zichzelf en het gezin waar ze opgroeide. Liefdevol en tegelijk genadeloos, doordat ze mensen beschrijft zonder de gangbare vergoelijkingen voor hun gedrag, religieus, sociaal, psychologisch, over te nemen of te gebruiken als vergoelijking.

Als een van haar broers moet trouwen met een meisje van nog geen zestien, toont de gesloten refo-groep haar kracht. De zondaren belijden, dat wel, openbaar schuld in de kerk. Maar daarna is er een gewone bruiloft. Met een feest op de deel. Het meisje, Katelijne, is dagen bezig met hulp van een perforator zelf confetti te maken. Maar als ze het wil uitstrooien over het bruidspaar, gaat er iets mis. Als het later wel lukt en de confetti als een wolk over iedereen neerdaalt, gaat er iets verkeerd met het melken. Door de confetti letten de melkers even niet op. Melk met penicillinesporen van een zieke koe vermengt zich met goede melk. Weg melk, weg trots van de vader voor het jarenlang aanleveren van eersteklas melk. Je voelt het. Het meisje, met haar frivole confetti, is de outsider. Ze zal breken met haar milieu. Al komt het daar in het boek nog niet van.

Toch, in tegenstelling tot schrijvers van een generatie eerder, zet Treur zich niet af tegen haar opvoeding. Ze laat je geborgenheid voelen. Hoe je ook tegen de kwaliteit van die geborgenheid aankijkt. Er was een strenge moraal, maar kinderen die zondigden en moesten trouwen, werden niet verstoten.

Natuurlijk, de Walcherense wereld die Treur beschrijft, was klein en veel ruimte voor vrijheid was er niet. Elders zijn die werelden en wereldjes allang opgedoekt. Ontzuiling en emancipatie gaven ons vrijheid. Wie wou anders? Maar toch. In de kelders van de zuilen lag het sociale kapitaal van onze samenleving. De Nederlandse burger bewoog zich in zijn verzuilde samenleving met het rustige vertrouwen dat hij ergens bij hoorde. Net als zijn medeburgers ergens bij hoorden. Toen dat gevoel van ergens bij horen door de ontzuiling wegviel, tastte dat het zelfvertrouwen aan. Angst sloop de samenleving binnen. Niet iedereen kan tegen het gevoel er alleen voor te staan. Zo veranderde een ontspannen, open, tolerante samenleving in korte tijd in de onprettige, wantrouwige, angstige samenleving van tegenwoordig. Die samenleving gaat angst te lijf met regels. Belooft veiligheid, ook al kan ze dat niet waarmaken. Wantrouwt iedereen en zeker de vreemdelingen. Gelooft heilig in controle.

Geen stad in Nederland die qua mentaliteit en geestesgesteldheid verder verwijderd is van Treurs dorp op Walcheren dan Almere.