Van jongensgevangenis naar meideninrichting

Jongensgevangenis De Heuvelrug in Overberg biedt sinds deze maand gesloten jeugdzorg voor meisjes. Ze leren hier muren sauzen en in zichzelf geloven.

Het is wel ’rot’ om in een instelling te zitten, zegt de 16-jarige Ramona. Maar als het dan toch moet, dan vindt ze De Heuvelrug in Overberg nog niet zo gek. Ramona is een van de nieuwe bewoonsters van de voormalige justitiële behandelinrichting. Vorig jaar zaten hier nog uitsluitend criminele jongens. Nu biedt De Heuvelrug onderdak aan 22 meiden zónder strafblad, die gesloten jeugdzorg nodig hebben.

Het was een flinke operatie, zegt algemeen directeur Lucian van Heumen. In een half jaar tijd is de instelling geswitched van gevangenis naar jeugdzorg, en van jongens naar meisjes. Van Heumen nam zelf het initiatief voor deze ommezwaai: „Wij hadden veel leegstand hier, terwijl er wachtlijsten waren voor de gesloten jeugdzorg. Dat vond ik maatschappelijk onverantwoord.”

De meisjes die nu in Overberg zitten, waren thuis vaak niet veilig, zegt Marijke van Kraaikamp, directeur behandeling en diagnostiek. Ze woonden in een kraakpand of bij ’verkeerde vriendjes’, ze hebben een psychiatrische stoornis, zijn vaak getraumatiseerd en licht verstandelijk beperkt. Streetwise zijn ze wel: „Door hun grote mond worden ze op school vaak overschat”, aldus Van Kraaikamp. Met spijbelen, rondhangen en softdrugsgebruik als gevolg.

Het met bossen omzoomde terrein kreeg het afgelopen half jaar een flinke make-over. Dat hier nu meisjes zitten, blijkt uit details. In de leefgroepen zijn kaptafeltjes aangebracht en kleurrijke kussens; de overalls in de werkplaatsen zijn niet langer blauw, maar geel met roze.

Ook zijn er ingrijpender veranderingen. Zoals de nagelnieuwe, nog leegstaande kinderboerderij (dieren komen later). „Hier kunnen leerlingen straks oefenen met dierverzorging”, zegt Marianne Kroon, leider van De Sprong, school voor speciaal voortgezet onderwijs op het terrein.

Aan dat onderwijs – belangrijk onderdeel van de behandeling – werd flink gesleuteld. Het metsellokaal is omgetoverd tot ’zelfredzaamheidslokaal’: hier leren meisjes nu muren sauzen en een laminaatvloertje leggen. De metaaldocent volgde een cursus glas-in-lood. Een volledig ingerichte babyhoek, inclusief aankleedkussen en kinderbadje, getuigt van de nieuwe leerlijn verzorging.

De meisjes verlaten Overberg straks met een écht diploma, zegt Kroon. „Geen ’jeugd- en gezindiploma’ dus, maar een afgeronde opleiding waarmee ze elders aan de slag kunnen.” Om de meiden goed voor te bereiden op het leven ’buiten’, gingen ook de hulpverleners op cursus, vertelt Van Kraaikamp. „Jongens hebben dezelfde stoornissen als meisjes, maar de uitingsvorm is anders.” Meisjes zijn kwetsbaarder en hebben vaker een borderlinestoornis. Ze verwonden zichzelf ook sneller: „Een meisje van 14 dat zichzelf snijdt, is heftiger voor een hulpverlener dan een jongen van 19 die stoer zegt: ’Ik heb een tatoeage gezet’.”

Ramona en medebewoonster Rianne (15) vertrouwen erop dat ze straks gesterkt uit de instelling vertrekken. „Ik leer hier veel”, zegt de een. „In mezelf geloven bijvoorbeeld”, vult de ander aan. De twee zaten vóór Overberg in een jeugdgevangenis, omdat er in de gesloten jeugdzorg geen plaats voor hen was. Dit is beter, vindt Rianne: „Dit is een stap dichter naar huis. De jeugdgevangenis was toch vooral opvang.”

Een belangrijk verschil met de jeugdgevangenis is het regime. „We worden hier alleen gefouilleerd als ze een vermoeden hebben,” zegt Ramona. Hoge hekken en prikkeldraad zijn er wel, maar een groot deel van het terrein is open. De meisjes mogen zich alleen onder begeleiding van A naar B verplaatsen, opdat ze niet weglopen. Maar, zegt Rianne: „Je hebt hier meer vrijheden.”

De twee vinden het fijn dat ze niet langer ’tussen de crimineeltjes’ zitten. Rianne: „Er zaten daar meiden die iemand hadden neergestoken, en dan zei jij: ’Ik ben één keer weggelopen.’ Dan vroegen zij: ’Wat dóe je hier dan?’”