Nieuw pensioen-ingrediënt: risico

Absolute zekerheid rond pensioenuitkeringen is niet te geven. Het nemen van risico’s bij pensioenen zal onvermijdelijk zijn.

Nederlanders moeten ermee leren omgaan dat risico’s nemen bij pensioenen onvermijdelijk is, zegt de Tilburgse hoogleraar Theo Nijman. Hij was lid van de commissie-Goudswaard, die deze week het kabinet adviseerde over hervormingen van het Nederlandse pensioenstelsel.

Bij die hervormingen gaat het om een evolutie, geleidelijke aanpassingen. „Niet om een revolutie. Maar er is ook geen pijnloze oplossing”, onderstreept Nijman. „Onze ambitie is in de loop van de jaren steeds groter geworden, omdat we mensen een hoog pensioen vanaf een zekere datum beloven. Maar we worden steeds ouder, daarom is die ambitie niet vol te houden.”

Ook de ontwikkelingen op de internationale financiële markten spelen een grote rol. De pensioenfondsen zijn hier steeds afhankelijker van geworden. Ondanks pogingen van regeringen om er meer greep te krijgen, blijven die markten onvoorspelbaar en kwetsbaar. Dat schetsten internationale pensioendeskundigen deze week op een bijeenkomst van Netspar, het internationaal netwerk voor pensioenen en vergrijzingsvraagstukken.

Econoom Laurence Kotlikoff, verbonden aan de universiteit van Boston, schetste een ontluisterend beeld van de praktijken van de Amerikaanse financiële instellingen, van de mannen die er de scepter zwaaien, en van de verwevenheid met de politiek in Washington. Hij sprak van ’ambtsmisbruik’ en ’fraude’. De hervormingen voor banken die president Obama deze week heeft voorgesteld, grijpen volgens hem niet diep genoeg in. Kotlikoff bepleit het toezicht veel meer in één hand te leggen. Ook vindt hij dat de financiële markten tot veel meer transparantie gedwongen moeten worden, onder meer waar het gaat over de waarderingen van hun onderpanden.

Volgens Nijman is die grotere transparantie ook noodzakelijk in het Nederlandse pensioenstelsel, willen werknemers en anderen vertrouwen behouden in hun fondsen. Dat is des te belangrijker op het moment dat we ervoor kiezen meer risico’s te nemen in de vernieuwde pensioenproducten. De wetenschapper stelt voor dat pensioenfondsen hun deelnemers inzicht geven in de uitkomsten bij een zwart scenario – zoals bij een crisis – én in gunstige tijden. Daarin moet de koopkracht na pensionering centraal staan. „Immers het gaat niet om het aantal euro’s dat je krijgt, maar om de hoeveelheid appels die je ervan kunt kopen”, legt Nijman uit.

Nijman presenteerde als wetenschappelijk directeur van Netspar deze week ook een aantal oplossingsrichtingen om het Nederlandse pensioenstelsel beter houdbaar te maken voor de toekomst. Om de risico’s op te vangen, kunnen die meer verspreid worden over groepen deelnemers.

Zo zouden jongeren die aan het begin van de opbouw van hun pensioen staan meer risico kunnen nemen dan ouderen. Pensioencontracten kunnen daarvoor worden opgedeeld in ’harde’ rechten, een gegarandeerd deel, en ’zachte’ rechten, die afhankelijk zijn van de rendementen die fondsen kunnen behalen, en daardoor schommelen.

Dit systeem heeft ook als voordeel dat pensioenfondsen niet meer achteraf, zoals bij deze kredietcrisis, noodmaatregelen hoeven te nemen en daarmee veel onzekerheid creëren. Deze modernisering, gebaseerd op de levenscyclus, sluit volgens hem aan bij internationale ontwikkelingen.

Zo wordt ook in de Verenigde Staten, waar een werknemer individueel voor zijn pensioen spaart en zijn spaarpot bij een crisis ziet verdampen, gezocht naar een systeem dat de risico’s kleiner maakt voor ouderen dan voor jongeren.

Nijman benadrukt het advies van de commissie-Goudswaard, om zo snel mogelijk met de hervormingen van de tweede pijler, de bedrijfspensioenen, te beginnen en niet, zoals het kabinet voorstelt, pas in 2020. „Het duurt dan vanaf nu nog 50 jaar voordat die modernisering helemaal doorwerkt. Daarmee bevoordeel je de hoge inkomens. Want je past al wel in 2020 de AOW aan, waarvan de lage inkomens veel afhankelijker zijn.”