De dag van de verdediger

Na afloop liep Demjanjuks torenhoge verdediger, Ulrich Busch, buiten de rechtszaal op Thomas Blatt toe, de ooggetuige die drie dagen lang door de rechtbank was gehoord. Hij lachte zijn breedste lach, en schudde Blatt joviaal de hand. Blatt, de 83-jarige overlevende van Sobibor, keek als kleine jood even beduusd tegen de lange gestalte omhoog, en zei toen: „You shouldn’t have said that.” Maar Busch had zich al afgewend in de richting van een wachtende televisiecamera.

Want dit was zíjn dag.

Busch had, aan het eind van het getuigeverhoor van Blatt, een evaluatie gegeven van de getuige – een recht dat de verdediging heeft. Blatt had, zei Busch, telkens gesproken over ’de Oekraïners’ als hij de kampbewakers van Sobibor bedoelde. Daartegen maakte hij bezwaar. In de eerste plaats omdat deze kampbewakers uit meerdere bevolkingsgroepen waren gerekruteerd – Letten, Polen, Russen – maar ook omdat ze werden aangevoerd door zogeheten Volksdeutsche – Duitstaligen die in de Sovjet-Unie leefden. Nu ontstond de indruk als zouden de Oekraïners collectief met de Duitsers collaboreren, een onjuiste voorstelling van zaken, omdat de Duitsers juist in de Oekraïne op een gruwelijke manier hebben huisgehouden. „Dit volk heeft – met de Polen – het hoogste aantal slachtoffers van de Duitse wandaden te verduren gehad”, zei Busch. Hij sprak van elf miljoen Oekraïense doden.

Hij benadrukte de Duitse schuld, en in zijn stem klonk enige emotie door, die misschien ook te begrijpen viel als je wist dat hijzelf met een Oekraïense was getrouwd, een kleine ronde vrouw die op de tribune zat en die hij, in een korte schorsing na zijn betoog, achter in de zaal even omhelsde.

Thomas Blatt had Busch tijdens zijn verhoor een ’idioot’ genoemd omdat de verdediger al op de eerste procesdag in Demjanjuk een even groot slachtoffer van de nazi’s had gezien als Blatt die tenslotte ook voor de nazi’s dwangarbeid moest verrichten. Dáár tegen protesteerde Blatt. That’s what he shouldn’t have said. Want ’de Oekraïners’ hadden een keus: die konden deserteren.

Busch zei ook nog iets over de geloofwaardigheid van de getuige en citeerde uit een eerder vonnis, uit 1978, in een proces waar Blatt als getuige was opgetreden. Blatt kon, zei het vonnis, niet meer onderscheiden tussen wat hij had beleefd en wat hij later had vernomen. Zijn boek over Sobibor had iets ’roman-achtigs’ en hij had meegewerkt aan een filmscenario, en dat alles had zijn herinnering vertroebeld.

Blatt leefde nog steeds in Sobibor, zo haalde Busch de getuige aan, die over zijn nachtmerries sprak. Net als, zei Busch, die vijf ooggetuigen, die alle vijf nog in Treblinka leefden. Hij begreep de onmetelijkheid van hun leed. Maar die vijf ooggetuigen uit Treblinka hadden bij het proces in Israël alle vijf de verkeerde man, namelijk Ivan Demjanjuk, als kampbewaker aangewezen.

Buiten de rechtszaal keek Blatt de verdediger na. Zijn gezicht was grauw. „Ik ben uitgeput”, zei hij.