Het Deense farmaceutisch bedrijf Lundbeck staat onder grote druk nu enkele Amerikaanse staten een narcosemiddel van de firma zijn gaan gebruiken bij het uitvoeren van de doodstraf.

Hoogleraar strafrecht Joe Margulies uit Chicago overweegt Lundbeck  voor de rechter te dagen wegens  schending van mensenrechtenverdragen. Hij reisde afgelopen week  naar Kopenhagen en sprak daar met  vertegenwoordigers van de Deense  overheid en met het bedrijf.

Lundbeck zoekt inmiddels driftig  naar mogelijkheden om het Amerikaanse gevangeniswezen te verbieden het middel Nembutal te gebruiken voor een doel, waarvoor het niet  werd ontwikkeld: het doden van  mensen. Het bedrijf wil een pijnlijke  rechtszaak voorkomen.

Margulies, die als advocaat ook enkele ter dood veroordeelden verdedigt, wilde  afgelopen weekeinde niet  ingaan op de kansen op een proces  nu Lundbeck het probleem zelf wil  oplossen. Volgens ingewijden zijn er  mogelijkheden Lundbeck zelfs in eigen land strafrechtelijk te vervolgen  voor levering van een middel dat  wordt gebruikt bij de doodstraf - een  straf die in de EU niet is toegestaan.  In de 27 EU-staten is het al verboden  buitenlandse gevangenen uit te leveren als die in hun thuisland de doodstraf kunnen krijgen.

Lundbeck verkeert in een dilemma. Het zegt dat het hoogst ongelukkig is met het gebruik van Nembutal  (pentobarbital sodium) bij de doodstraf. Anderzijds is het  middel als  medisch product op de Amerikaanse  markt toegelaten, onder meer voor  slapeloosheid en de behandeling van  epileptische aanvallen.

In hoge doseringen is Nembutal  ook geschikt om euthanasie of zelfmoord te plegen. Het is in Mexico vrij  makkelijk te verkrijgen als middel  om dieren te doden.

Tijdens een executie in de VS worden veroordeelden met een injectie  Nembutal in slaap gebracht, waarna  een dodelijke gifcocktail volgt. In  een brief aan de directeur van het gevangeniswezen van de staat Ohio,  deed Lundbeck eind januari een  klemmend beroep om te stoppen  met het gebruik van Nembutal.

"Dit gebruik druist in tegen alles  waar wij voor staan - het bieden van  therapieën die de kwaliteit van leven  verbeteren. Maar we kunnen het  middel moeilijk van de markt halen,  dan zouden we patiënten duperen",  aldus een woordvoerder.

De problemen in de VS begonnen  afgelopen najaar toen het Amerikaanse farmaceutische bedrijf  Hospira Inc. plots aankondigde dat  er problemen waren om aan een actief bestanddeel van thiopental te  komen. Dat narcosemiddel werd tot  voor kort  in 33 van de 35 Amerikaanse staten die de doodstraf hanteren,  gebruikt. Inmiddels zijn veel staten  door de voorraad heen.

Hospira heeft de productie nog  steeds niet hervat - mogelijk omdat  ook dit bedrijf niet zit te wachten op   negatieve publiciteit als hofleverancier van een executiemiddel.

• ’Rechtszaak is kansrijk’

  Volgens de Amsterdamse advocate Liesbeth Zegveld, gespecialiseerd in mensenrechten, is een zaak tegen Lundbeck kansrijk. Zij denkt dat een strafklacht in Denemarken – dat in 1930 de doodstraf afschafte – het meest voor de hand ligt. „Lundbeck is een Deens bedrijf en je mag vanaf je grondgebied geen producten leveren die worden toegepast voor handelingen die in strijd zijn met het recht.” Zegveld stond slachtoffers van mosterdgasaanvallen op Koerden in Irak en Iran bij in hun schadeclaim tegen de Nederlandse zakenman Frans van Anraat, die in 2007 door het gerechtshof in Den Haag werd veroordeeld tot 16,5 jaar cel wegens het leveren van gifgas aan het regime van Saddam. Ook de Utrechtse juriste Liesbeth Enneking, die onderzoek doet naar de aansprakelijkheid van Nederlandse multinationals voor schade in het buitenland, ziet mogelijkheden voor een rechtszaak tegen Lundbeck. „Er zijn genoeg voorbeelden van bedrijven die zijn vervolgd omdat zij betrokken waren bij mensenrechtenschendingen.” Enneking noemt als voorbeeld Shell, dat in 2009 in de VS werd vervolgd voor betrokkenheid bij de dood van de Nigeriaanse activist Ken Saro-Wiwa. Shell liet het niet op een vonnis aankomen en schikte de zaak met 11 miljoen euro.