Pas op: natuurverbinding stopt bij kanaal

Het nieuwe kabinet heeft de ontwikkeling van verbindingen tussen natuurgebieden stilgelegd. De natuurbeheerders zijn teleurgesteld, maar de ondernemers nog meer.

Bulderende machines met enorme grijparmen happen de restanten weg van wat eens de Berghuizer papierfabriek was. Dit complex was de economische motor van de streek tussen Hattem en Wapenveld. Maar overcapaciteit in de papierindustrie werd de 170 jaar oude vestiging aan de oostkant van de Veluwe noodlottig. In 2008 sloten de poorten.

Wie aan de rand van het Apeldoornsch Kanaal de sloop aanschouwt, ziet ook wat voor een enorme barrière het complex al die jaren heeft gevormd. Pal achter de neergehaalde fabriekshallen wuiven de eerste bomenrijen al van het Veluws massief. Terwijl aan de westkant, aan deze zijde van het kanaal, weidse uiterwaarden de geul van de IJssel aankondigen. Zandheuvels met boomgroepen duiden op vroegere bewoning.

De sloop van de papierfabriek lijkt die twee landschappen weer met elkaar te verbinden. Maar daar is meer voor nodig, weet Adrie Hottinga van Staatsbosbeheer. De senior medewerker Gebiedsontwikkeling gaat met zijn vinger over de stafkaart. „Tussen het feitelijke massief en het terrein van de papierfabriek doorsnijdt snelweg A50 het gebied”, zegt hij. „Daarom wordt daar nu het ecoduct Tolhuis gebouwd. Maar dan zijn we er nog niet. Als straks de fabriek platligt, moeten de steile oevers van het kanaal nog worden aangepast, zodat wild van de ene naar de andere oever kan zwemmen. Vervolgens kunnen de herten via de uiterwaarden vrij naar de IJssel lopen, die ook natuurlijke oevers krijgt. En na die oversteek zijn de dieren dan al in Overijssel.”

Vooral die kuddes herten in het open landschap kunnen hier een attractie worden. Hottinga: „Normaal verschuilen zij zich in het bos, maar de oevers van de IJssel kunnen een soort wildetalage vormen, waar natuurliefhebbers de dieren kunnen aanschouwen zoals dat op dit moment alleen in de Oostvaardersplassen mogelijk is. Uniek, was dat geweest”, met nadruk op ’was’, want de natuurlijke ontwikkeling van dit gebied is door het nieuwe kabinet stopgezet. Het gebied maakt namelijk deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), en daar gaat geen cent meer naartoe.

De zogeheten Hattemmerpoort' zoals de strook tussen Veluwe en IJssel wordt genoemd, vormt een van de in totaal acht Veluwe-poorten die dit natuurgebied moeten verbinden met andere terreinen. De Hattemmerpoort is een schakel in de robuuste ecologische verbindingszone tussen de Oostvaardersplassen, Veluwe, Salland, Twente en Duitsland. Zoogdieren als de das, maar ook groot wild, zouden zich in de toekomst via deze verbinding kunnen verplaatsen en contact kunnen krijgen met andere Europese populaties.

„De afgelopen jaren zijn er tientallen miljoenen euro's geïnvesteerd in infrastructuurprojecten als het ecoduct”, zegt Hottinga. „Er is grond aangekocht van boeren, er zijn campings verplaatst. Het Apeldoornsch Kanaal met het industrieterrein van de papierfabriek was een van de belangrijkste hindernissen. Ook die kan nu worden genomen.”

Maar voorlopig ligt de ontwikkeling van het gebied stil. En als de consequenties van het stopzetten van de EHS ergens duidelijk worden, is het wel aan de rand van het Apeldoornsch Kanaal.

Het kan zijn dat Gelderland op eigen houtje de verbindingszone afmaakt. De provincie heeft 4,4 miljard euro verdiend met de verkoop van energiebedrijf Nuon en heeft dus wat te besteden.

Maar daarmee is het probleem niet opgelost, zegt Hottinga. „Aan de overkant van de rivier ligt Overijssel, en juist daar moet nog veel grond worden aangekocht. Dat kan niet zonder rijksgeld.”

De stopzetting van de ontwikkeling van de verbindingszone betekent ook dat de koppeling aan een ander plan, ’Ruimte voor de rivier’, dreigt spaak te lopen. Dit grote project van Rijkswaterstaat grenst direct aan de Hattemerpoort.

Om het rivierengebied veiliger te maken is zuidelijker, tussen Wapenveld en Veessen, een hoogwatergeul gepland die de IJssel extra armslag geeft. Bij extreem hoogwater kan de geul tot 45 procent van het IJsselwater afvoeren. In die geul, die maar een keer per mensenleven volloopt, ontstaat nieuwe natuur die direct aansluit bij de EHS-verbindingszone. Daardoor kan een groot aaneengesloten uiterwaardengebied ontstaan, zoals dat in de Gelderse Poort bij Nijmegen is ingericht. Hier knagen de bevers, nestelen de zeearenden, en zorgen grote grazers ervoor dat het gebied open blijft.

Voor datzelfde ’Ruimte voor de rivier’ pakt Rijkswaterstaat de komende jaren de stenen oevers van de IJssel aan. Het IJsseldal is één van onze mooiste rivierlandschappen, maar morfologisch zit de rivier op slot, zei rivierecoloog Bart Peters onlangs in Trouw. Een rivier moet leven, buiten haar oevers treden, zand afzetten, rivierduinen maken, geulen uitslijten en eilanden verplaatsen. Dat landschap wordt ter hoogte van Wapenveld teruggebracht. Juist in zo'n gebied kan het wild van de Veluwe oversteken naar Overijssel. Als daar tenminste gebieden worden ontwikkeld waar zij kunnen schuilen.