Bob de Bouwer-visie werkt niet bij heropbouw van Afghanistan

Het is lovenswaardig dat een meerderheid in de Nederlandse politiek na jarenlange steun aan militaire operaties in Afghanistan niet de handen van het land aftrekt onder het mom dat Nederland zijn steentje nu wel heeft bijgedragen. Maar er waren betere manieren geweest.

Brechtje Paardenkooper verdedigt in Trouw (29 januari) de steun van het overgrote deel van de Tweede Kamerfractie van GroenLinks voor de Nederlandse politiemissie in Kunduz. De uitzending zou niet alleen bijdragen aan meer gerechtigheid en stabiliteit in Kunduz, maar Nederland kan door zijn aanwezigheid ook een rol spelen in de aanhoudende discussies over de toekomst van Afghanistan. Toch prevaleert in die keuze het belang van aansluiting bij de wereldgemeenschap. Hoe veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling echt gesteund kunnen worden, wordt onvoldoende beantwoord.

Tien jaar internationale interventie in Afghanistan heeft te weinig opgeleverd. De combinatie van staatsopbouw en opstandbestrijding blijkt niet succesvol en stabilisering lijkt het beste te realiseren door een politieke deal met de opstandelingen. De door minister Rosenthal gegeven ’keiharde garanties’ voor het ’volledig civiele karakter’ van de missie zullen (voor wat ze waard zijn) in dat opzicht geen verschil maken.

Maar ook wanneer een politieke deal met de opstandelingen wordt bereikt, is het onwaarschijnlijk dat het internationale repertoire van staatsopbouwinterventies – waarvan een politiemissie deel is – het gewenste effect zal sorteren. Deze interventies gaan grotendeels voorbij aan de karakteristieken van de Afghaanse maatschappij.

Natuurlijk: iedereen erkent dat Afghanistan ’een andere’ maatschappij is, waarin de lokale spelregels en omgangsvormen sterk verschillen van de westerse. Noem het tribaal, traditioneel, neopatrimoniaal, corrupt of hybride. De aanname van de meeste interveniërende partijen in Afghanistan is dan ook dat het opbouwen van instituties als vrije verkiezingen, het leger en een politie die lokale realiteit zou kunnen transformeren richting een westers ideaal. Dit is de Bob de Bouwer-visie op internationale interventie: er is een bouwtekening (de gewenste instituties), een gereedschapskist (opbouwmissies) en een happy end (de opgebouwde en veilige rechtsstaat).

Ook Paardekooper hoopt door een politiemissie een happy end iets dichterbij te brengen en stelt dat ’investeringen in de rechtsstaat’ onder meer community justice zullen versterken. Maar institutieopbouw is niet zo eenvoudig van buitenaf te sturen. Zeker niet in extreem zwakke staten zoals Afghanistan. De opbouw van instituties als politie, leger en verkiezingen, zal de bestaande instituties niet zozeer vervangen, maar zich in relatie tot en deels binnen bestaande instituties ontwikkelen. De meest waarschijnlijke uitkomst is een mixvorm die niet overeenstemt met de bouwtekening.

Dat is geen reden om de handen af te trekken van Afghanistan of andere oorlogsgebieden. Maar wel moeten we afscheid nemen van de aannames van de huidige staatsopbouw en moeten we de complexe lokale context serieus nemen in plaats van deze zuiver als ’ongewenst’ te bestempelen. Ook de rol van grote internationale operaties of missies (militair of civiel) mag ter discussie worden gesteld. Ze suggereren de mogelijkheid van een maatschappelijke omwenteling. Wat dat betreft, is het veelzeggend dat we voor onze inzet nog altijd termen als ’operatie’ en ’missie’ gebruiken.

De strategische doelstelling van Nederland moet zijn om uitgaande van de lokale context en instituties bij te dragen aan veiligheid en stabiliteit, zonder direct westerse instituties als model voor ogen te hebben. Het streven naar een politieke deal heeft daarbij prioriteit. Daarnaast zijn kleinschaliger en op maat gemaakte interventies nodig, waarbij creatief wordt ingespeeld op lokale instituties en politieke verhoudingen. Een Afghaanse benadering voor Afghanistan dus.